چرا جهانیشدن الموت، احساس جمعی را برانگیخت؟ زنی که تاریخ را جهانی کرد
در روزهایی که ایران درگیر مسائل و مصائب بسیار است، ثبت جهانی الموت قلبها را یک بار دیگر بهم پیوند زد، پیوندی که ۲۵ سال این زن برایش جانفشانی کرده بود: حمیده چوبک، باستانشناس و مدیر پایگاه میراثفرهنگی الموت.
ویدئوی شادی عمیق زنی با کاور پایگاه میراثفرهنگی بر تنش، در چهلوهشتمین کمیته میراث جهانی یونسکو در شهر بوسان کره جنوبی، احساسات بسیاری از مردم را برانگیخت. ناگهان صفحههای اجتماعی پر از حضور زنی شد که بسیاری او را نمیشناختند.
تا به امروز این چنین شور جمعی را در واکنش به جهانیشدن یک اثرتاریخی ندیده بودم. الموت و هفت قلعه استحکامات آن، سیامین اثر ثبت جهانی ایران هستند. بهنظر این ثبت اما صدای قهرمانان گمنام این مملکت بود؛ زنانی که فروتنانه در بسیاری از پستهای مدیریتی مشغول به کارند و کمتر کسی از آنها یاد میکند.
در روزهایی که ایران درگیر مسائل و مصائب بسیار است، ثبت جهانی الموت قلبها را یک بار دیگر بهم پیوند زد، پیوندی که ۲۵ سال این زن برایش جانفشانی کرده بود: حمیده چوبک، باستانشناس و مدیر پایگاه میراثفرهنگی الموت. پیش از این «ملیحه مهدیآبادی» پرونده ثبت جهانی بیستون را به عهده داشت که در زمان خود قدر ندید و اصلا به این مراسم برده نشد! چه برسد به اینکه در ردیف دوم هیات بلندپایه ایرانی بنشیند.
جالبتر آن است که این قلعه در دورههای تاریخی مختلف، قلمرویی کاملا مردانه بوده و زنان کمتر به آن راه مییافتند. شاید براین سرزمین باید بیش از ۸۰۰ سال میگذشت که زنان به حقوق اولیه خود دست پیدا کنند و توانایی خود را در دشوارترین پروژهها نشان دهند. او یک تنه همه کار کرد، از کاوش گرفته تا حفاظت و مدیریت پایگاه و ...
چوبک کارنامه پرباری دارد، از کاوشهای جیرفت و مسجد دقیانوس در جنوب ایران بگیر تا مدیریت پژوهشکده باستانشناسی. با این وجود امروز چهرهاش با کاری کارستان جاودانه شد؛ جهانی کردن یکی از پیچیدهترین، سختترین و پرکارترین قلعههای ایران و استحکاماتش.
براستی پایگاه میراثفرهنگی که او برپا کرده یکی از زیباترین پایگاههایی است که دیدهام. پایگاهی که بیشتر آن با چوب ساخته شده، پر از گل و گیاه. او اما در سکوت و بهدور جنجال و حاشیه خودش را وقف الموت کرده بود. خودش میگوید که من نوزادی را به دنیا آوردم و آن را بزرگ کردم.
راست میگوید، وقتی حدود ۲۵ سال پیش ژیلا کریمی به همراه هیاتی که حمیده چوبک هم در آن حضور شدند راهی الموت شدند هوا سرد بود. طوفان شد. آنها با صخرهای مواجه شدند که حتی راه ورودی نداشت. پس از آن خانم کریمی به دلایلی شخصی از میراث عزم رفتن به دایرهالمعارف اسلامی کرد و مسئولیت دشوار قلعه الموت را به چوبک سپرد.
تصاویری که امروز از قلعه میبینید همه ماحصل سالها کار مداوم است. سازههای انسانی را از دل صخره بیرون کشیدن کار هر کسی نیست. پیچیدگیهای باستانشناسی در این محوطه بسیار است. مهمتر از آن در این پرونده هفت قلعه دیگر هم ثبت شده است؛ قلعه شمسکلایه در معلمکلایه، قلعه شیرکوه، قلعه ایلان و قلعه قسطینلار.
سر زدن و بررسی این قلعهها خودش چندین سال طول میکشد چه برسد به اینکه پژوهش شود، نقشه، عکس و طرح از آنها تهیه شود و سرانجام همه آنها، به صورت مجموعهای یکپارچه از حکمرانی یکی از قویترین اپوزسیونهای تاریخ ایران جهانی شود.
حسن صباح و یارانش، نزدیک ۱۷۰ سال در این قلعه حکمرانی کردند. پیش از آنها، رد آل بویه در این محوطه دیده میشود و پس از آن، سالها زندان مخوف صفویان بوده است. برای دریافت درستی از دورههای تاریخی، معماری و سازههای آبی، فناوریها... راه دشواری است آن هم با بودجه کم و نیروی اندک.
برای ثبت جهانی اما اینها فقط ابتدای راه است، مهمترین مسئله حفظ حریم یک اثر تاریخی است که حمیده چوبک پای آن ایستاد. هر اثر جهانی حریمی دارد که جامعه محلی را ملزم میکند قوانین خاصی را رعایت کنند. صحبت کردن و قانع کردن صدها معارض کار پیچیدهای است.
جهانی شدن قلعه الموت نشان داد که او چه سربلند از این مسئولیت خطیر بیرون آمد و باعث افتخار زنان ایران شد، اتفاقی که قلبها را لرزاند و همصدا کرد.