اینترنت محدود، آسمان باز
پلیمارکت قمار نمیکند، فلایترادار هم آسمان را پروازممنوع نمیکند
در کشوری که اینترنت معمولاً فیلتر است، مختل میشود یا یکباره قطع میشود، صحنهای تکراری اما متناقض شکل گرفته است: مسیر پرواز هواپیماهای مسافربری و باری، هواگردهای دولتی، هلیکوپترها و حتی بهطرزی باورنکردنی پهپادهای نظامیِ موسوم به «رادارگریز»، روی یک وبسایت عمومی و روی موبایل کاربران عادی دیده میشود. نه هکی در کار است، نه افشای محرمانه. این شفافیت محصول زیرساختی است که سالها پیش برای ایمنی پرواز طراحی شده و حالا ناخواسته به پنجرهای عمومی به آسمان جهان تبدیل شده است. زمین تاریکتر میشود؛ آسمان، دستکم در داده، شفافتر.
فناوری بدون اغراق – گیرندهای معمولی، دادهای عمومی
برخلاف تصور، این سامانهها ابزار عجیب یا نظامی ندارند. گیرنده زمینی چیز خارقالعادهای نیست؛ حتی یک گیرنده دیجیتال ارزانقیمت هم میتواند این سیگنالها را بگیرد. هواگردها اطلاعاتی مثل موقعیت، ارتفاع و سرعت را خودشان و بهصورت پخش عمومی (broadcast) ارسال میکنند؛ یعنی هر گیرندهای که اطراف باشد، میشنود. وقتی گفته میشود «رادار خاموش است»، یعنی هواگرد دیگر اطلاعات دقیق و پیوستهاش را پخش نمیکند. اما این به معنای نامرئی شدن نیست. هنوز میشود فهمید از کجا وارد شده و کجا ناپدید شده است. حتی در این حالت، سیگنالهای سادهتری به نام Mode S باقی میمانند که نشان میدهند «چیزی» در آسمان بوده، فقط دیگر جزئیات را فریاد نمیزند.
سوءتفاهم بزرگ: اینترنت را با آسمان اشتباه گرفتهایم
درک عمومی از «شبکه» ناخودآگاه بر اساس اینترنت شکل گرفته است: اینترنت دوطرفه است؛ درخواست میدهی، پاسخ میگیری؛ ارتباط نقطهبهنقطه است و معمولاً رمزنگاریشده. اما ارتباطات هوایی حتی برای هواگردهای نظامی ماهیتاً متفاوتاند. اینجا خبری از درخواست و پاسخ نیست. هواگردها اطلاعات را یکطرفه و بهصورت broadcast ارسال میکنند؛ یعنی انگار در آسمان فریاد میزنند و هر کسی که اطراف باشد، میشنود. نه مقصد مشخصی وجود دارد، نه کانال خصوصی، و معمولاً نه رمزنگاری. این انتخاب عقبماندگی نیست؛ نتیجه یک استاندارد و پروتکل جهانی است. سامانهای که اگر قرار باشد تغییر کند، باید همه جهان همزمان تغییر کنند. هیچ کشوری نمیتواند برای آسمان خودش نسخه ملی و کنترلشده بسازد.
آینهها را متهم نکنیم
در یادداشتی دیگر گفته شد پلیمارکت قمار نمیکند؛ فقط پیشبینیهای پراکنده را کنار هم میگذارد و به عدد تبدیل میکند. فلایترادار هم همین است: آسمان را مدیریت نمیکند، پروازممنوع اعلام نمیکند، واقعیت را خلق نمیکند فقط آنچه هست را نمایش میدهد. با این حال، در ایران و بخشهایی از منطقه، واکنش آشناست: وقتی داده زیاد میشود، اینترنت را میبندیم؛ وقتی موقعیت حساس است، GPS را مختل میکنیم. نتیجه؟ اختلال در زندگی روزمره، حملونقل و امداد و تقریباً هیچ اثری بر شبکههای جهانی داده. مسئله فلایترادار یا پلیمارکت نیست. مسئله ناتوانی سیاست سنتی در مواجهه با معماری مدرن اطلاعات است. پلتفرمها کنشگر نیستند؛ آینهاند. و آینه را که نمیشود فیلتر کرد.