برنامه امنیت غذایی چگونه کودکان را به مسیر سلامتی برگرداند؟
کارشناسان مراکز بهداشت می‌گویند وقتی کودکی از یک خانواده تحت پوشش برنامه امنیت غذایی قرار می‌گیرد، وضعیت سلامت همه کودکان آن خانواده بهتر می‌شود.
تلفن را که قطع کرد، دست کودکش را گرفت و به سمت اهواز راه افتاد. از مرکز بهداشت تماس گرفته بودند که کودک شما مشمول دریافت کالابرگ الکترونیکی کودکان است. حوالی ظهر به اهواز رسیده بود که طیبه ناوک، کارشناس تغذیه مرکز بهداشت غرب اهواز همراهش شد و برای خرید مواد غذایی با هم به فروشگاه رفتند: «شادی آن مادر برای همیشه در ذهنم ماندگار شد.»
ناوک درباره اجرای طرح امنیت غذایی کودکان مبتلا به سوءتغذیه می‌گوید: «اوایل خانواده‌ها مشکل داشتند و خودم با آن‌ها می‌رفتم و توصیه می‌کردم اقلام مفید را بخرند. بعد از چند ماه می‌دیدند که وضعیت بچه چقدر خوب شده؛ خوشحالی‌شان قابل وصف نیست.»
بیشتر کودکان مبتلا به سوءتغذیه از روستاها می‌آیند
بر اساس اعلام وزارت بهداشت، آخرین آمار لاغری کودکان در کشور به عنوان شاخص اصلی سوءتغذیه حدود ۵ درصد و آمار کوتاه‌قدی در میان کودکان زیر ۵ سال هم ۵ درصد بوده است. به همین دلیل طرح امنیت غذایی کودکان تا پنج سال، با هدف تامین مواد مغذی کافی برای رشد قدی و وزنی کودکان در حال انجام است.
به گفته یعقوب اندایش، معاون رفاه و امور اقتصادی وزیر تعاون برنامه امنیت غذایی کودکان جزو برنامه‌های محوری وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی است و بر همین اساس برای رفع این کمبود، برنامه حمایت از کودکان دچار سوءتغذیه در وزارت رفاه با همکاری وزارت بهداشت از سال 1402 کلید خورد. طرح حمایت از کودکان دچار سوءتغذیه در بستر شبکه ملی اعتبار انجام شده و تاکنون 36 مرحله از طرح اجرایی شده و 6 مرحله آن برای سال جاری بوده است. به گفته معاون رفاه و امور اقتصادی وزیر کار خانوارهای مشمول این طرح هفت دهک اول درآمدی هستند که برای دهک‌های اول تا پنجم اعتبار دو میلیون تومانی و برای دهک‌های ششم و هفتم اعتبار یک میلیون و 200 هزار تومانی در سال جاری در نظر گرفته شده است.
حالا تعداد کودکان تحت پوشش از 130 هزار نفر به 263 هزار نفر رسیده و بعد از گذشت سه سال، نتایج طرح به ویژه در استان‌های کم‌برخوردار چشمگیر است. ناوک، کارشناس تغذیه مرکز بهداشت اهواز می‌گوید: «بعضی بچه‌ها وقتی اولین بار مراجعه می‌کنند چشم‌های فرورفته و بدن نحیفی دارند اما بعد از چند ماه تغذیه مناسب صورتشان شاداب می‌شود و چشم‌هایشان می‌درخشد.»
زهرا اباصلتی، رئیس گروه بهبود تغذیه معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی مشهد هم به آتیه آنلاین می‌گوید: «در زمانی از طرح فقط در حوزه مشهد یعنی چناران، قوچان، درگز، کلات، خواف، باخرز، بردسکن، خلیل‌آباد، مشهد، سرخس، فریمان وکاشمر 18 هزار کودک را تحت پوشش داشته‌ایم که درصد بالایی است و در حال حاضر 14 هزار کودک حمایت می‌شوند. این عدد برای خراسان رضوی که 6 دانشگاه علوم پزشکی دارد بیشتر است.»
او درباره روند بهبودی کودکان بعد از اجرای طرح توضیح می‌دهد: «براساس پژوهشی که انجام شد، درصد بهبودی در کودکان دچار لاغری حدود 60 درصد، در بچه‌های کوتاه‌قد حدود 59 درصد و در کم‌وزن‌ها 43 درصد بهبودی ثبت شده است.»
مهدی‌پور، کارشناس تغذیه مرکز بهداشت مسجدسلیمان به آتیه آنلاین می‌گوید: «مادری بود که بچه‌اش سوءتغذیه بالایی داشت اما مشمول طرح نشده بود و در مرحله بعد نام او در لیست آمد و بچه به سمت بهبودی رفت. ما به جز خود بچه‌ها، فروشگاه‌ها را رصد می‌کنیم که ببینیم همان اقلام تعیین شده را به خانواده فروخته‌اند یا خیر. از همه نظر پیگیر هستیم تا این طرح درست انجام شود.»
به گفته مهدی‌پور فقر در استان خوزستان در دهک‌های پایین زیاد است و مهاجرت از روستاهای اطراف به شهر به دلیل فقر صورت می‌گیرد: «بیشتر کودکان مبتلا به سوءتغذیه از روستا می‌آیند. در دهک‌های پایین‌تر مادران هم مشکلاتی دارند. مادری بود که کودک زیر پنج سال مشمول طرح داشت و خودش باردار بود و مشخص بود که تغذیه مناسبی ندارد. قبلا کمیته امداد کمک‌هایی حدود 300 هزار تومان به مادران باردار می‌کرد اما آن طرح دیگر انجام نمی‌‌شود. الان طرح‌های خوبی برای مادران بعد از زایمان وجود دارد اما جای یک طرح برای تغذیه مادران باردار هم خالی است.»
کنار جاده مشهد- چناران و در مسیر قوچان، مرکز جامع بهداشت عسکریه قرار دارد که در سال‌های اخیر طرح امنیت غذایی کودکان زیر پنج سال در آن اجرا شده است. مریم بستانی، کارشناس بهداشت این مرکز به آتیه آنلاین می‌گوید: «یک بار مادری مراجعه کرد که BMI خودش 17 بود و بسیار تکیده و لاغر. علاوه بر یکی از فرزندانش که سوءتغذیه داشت و نامش در لیست بود، فرزندان دیگرش هم سوءتغذیه داشتند. یک خوبی پنهان طرح این است که بچه‌های دیگر خانوار هم از مواد غذایی تهیه شده استفاده می‌کنند. در مواردی مثل همین خانواده، می‌بینیم وقتی یک بچه تحت پوشش قرار گرفته وضعیت سلامتی بچه‌های دیگر هم بهتر شده است. این مسئله اشکالی ندارد چون نمی‌توان در یک خانواده خوراکی افراد را به‌طور کامل از هم جدا کرد.»
اتفاق دلگرم‌کننده برای او وقتی است که بچه‌ای بعد از مصرف موادغذایی در نظر گرفته شده، بهبود می‌یابد و به وزن و قد نرمال می‌رسد: «در این موارد خانواده‌ها می‌آیند و برای راهنمایی‌هایی که به آن‌ها داده‌ایم تشکر می‌کنند. ما هم به آن‌ها توصیه می‌کنیم که مراقبت‌ها را ادامه دهند و مراقب سلامتی کودک باشند.»
به خانواده‌ها آموزش می‌دهیم با این اقلام چه غذایی بپزند
شناسایی کودکان دچار سوءتغذیه یکی از مراحل سخت کار است. زهرا اباصلتی، رئیس گروه بهبود تغذیه معاونت بهداشت مشهد می‌گوید: «تشخیص کودکان فردی و سلیقه‌ای نیست. در گام اول برنامه، وزن و قد بچه در سامانه ثبت می‌شود و این روند کاملا الکترونیکی است. بچه‌های مبتلا به سوءتغذیه شناسایی می‌شوند و بعد از انجام آزمون وسع توسط وزارت رفاه از دهک یک تا هفت کالابرگ می‌گیرند. هر ماه کارت‌ها شارژ می‌شود و خانواده‌ها می‌توانند اقلام مشخص شده و مناسب برای رشد کودک را تهیه کنند.»
به گفته اباصلتی هرچه طرح جلوتر می‌رود ایراداتش برطرف می‌شود و نتایج بهتری می‌دهد: «در حال حاضر وضعیت خوب است و دیرکرد در پرداخت‌ها هم از اول امسال برطرف شده و به‌طور منظم انجام می‌شود. این مسئله مهم است چون بی‌نظمی و تاخیر در پرداخت‌ها روند برنامه را به هم می‌زند و خانواده نمی‌تواند مواد غذایی لازم را برای کودک تهیه کند و با وقفه‌ای که ایجاد می‌شود، دوباره بچه افت پیدا می‌کند.»
مهم‌ترین مزیت طرح محدود کردن اقلام است که باعث می‌شود مواد غذایی مستقیم به بدن کودک برسد: «چون هدف این طرح تغذیه کودک و برطرف کردن سوءتغذیه است نه چیز دیگر. ممکن است خانواده مشکلات مالی دیگری هم داشته باشد اما جای آن در این طرح نیست و باید از راه‌های دیگر حل شود.»
رئیس گروه تغذیه دانشگاه علوم پزشکی مشهد توصیه می‌کند: «لازم است اسامی مرتب و به‌روز باشد چون ممکن است در ماه بعد یک بچه اضافه شود ولی چون اسامی ماه قبل شارژ شده، مشمول نشود. برعکس آن هم ممکن است مثلا بچه‌ای مدتی است خوب شده اما هنوز سبد را دریافت می‌کند. این کار باعث می‌شود عدالت برقرار شود و همه کسانی که واقعا مشکل دارند، تحت پوشش قرار بگیرند.»
نکته دیگر این است که خانواده باید آموزش ببیند: «اول باید مواد غذایی را به بچه‌ای که مشکل دارد بدهند بعد اگر چیزی اضافه بود بقیه خانوار هم مصرف کنند. این امر اجتناب‌ناپذیر است و وقتی مادر غذا درست می‌کند، همه اعضا از آن می‌خورند.»
رئیس گروه بهبود تغذیه مشهد توضیح می‌دهد: «علاوه بر شارژ کالابرگ، همکاران ما در مرکز بهداشت و کارشناسان تغذیه استفاده کودک از مواد غذایی را پایش می‌کنند و آموزش‌های لازم را به خانواده‌ها می‌دهند که با این اقلام چه غذاهایی درست کنند، چطور بپزند و هر وعده چقدر به بچه بدهند تا دوباره قد و وزن کودک به حالت طبیعی برگردد و اختلال رشدی از بین برود.»
رفاه کم‌کم می‌آید
ناوک می‌گوید: «ما همیشه این‌ها را در کتاب‌ها خوانده بودیم و حالا داریم جلوی چشم می‌بینیم که بچه‌های ضعیف جان گرفته‌اند. برادر یکی از بچه‌ها گفته بود: «داداشم داره عضله می‌زنه» به گفته ناوک این نقل قول یک بچه است اما نشان می‌دهد برای کودکی که چند ماه یک بار گوشت نمی‌خورد، وجود پروتئین و حبوبات و لبنیات چقدر تاثیرگذار بوده است.
به گفته او این برنامه سعی دارد سوءتغذیه را به صورت علمی و اصولی در همان سال‌های اولیه زندگی برطرف کند. برای همین طرح برای کودکان زیر پنج سال است: «بچه‌های بزرگ‌تر هم سوءتغذیه دارند اما در بیشتر موارد پنهان است. گر منصف باشیم، رقم کالابرگ کودکان کم نیست. در این شرایط اقتصادی، این مبلغ خیلی به خانواده دهک پایین کمک می‌کند.»
یکی دیگر از اثرات طرح به گفته ناوک تاثیر بر خانواده‌هاست: «یک مادر سرپرست خانوار می‌گفت قبل از این مجبور بودم بچه را پیش مادرم بگذارم و تمام روز کار کنم تا بتوانم خرج زندگی را تهیه کنم. از وقتی کالابرگ به بچه‌ام داده‌اند و غذا دارد، می‌توانم کمتر کار کنم و چند ساعت بیشتر پیش بچه و خانواده‌ام بمانم.»
خوزستان جزو هشت استان دارای ناامنی غذایی
مهرداد شریفی، معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز و رئیس مرکز بهداشت استان خوزستان به آتیه آنلاین می‌گوید: «در دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز از 24 شهرستانی که در حوزه ماست، حدود 9500 کودک مبتلا به سوءتغذیه، لاغری یا کوتاه‌قدی و کم وزنی تحت‌پوشش این برنامه قرار گرفتند. حدود ۷۸۰۰ کودک مبتلا به لاغری داشتیم و نزدیک به ۵۰۰۰ مبتلا به کوتاهی قد که بعضی هردو را دارند.»
به گفته او چهار گروه اصلی مواد غذایی شامل نان و غلات، میوه و سبزیجات، شیر و لبنیات و گوشت و پروتئین مغزها برای کودکان در نظر گرفته شده است. هدف این است که یک کودک حداقل پنج وعده غذا بخورد. سه وعده اصلی و دو میان وعده.
شریفی ادامه می‌دهد: «ممکن است کودکانی خارج از این طرح و نیازمند کمک باشند که از طریق طرح مسئولیت اجتماعی و خیرین سلامت، مداخلات بسیار خوبی انجام دادیم و از طرف خیریه‌ها و مردم و گروه‌های هدف با قدرت ادامه پیدا می‌کند.»
هزار روز طلایی؛ پنجره تضمین سلامت کودک
معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور نتیجه طرح امنیت غذایی را مثبت می‌داند: «تمام کودکان تحت پوشش به شکل بسیار خوبی رو به رشد هستند. بر همین اساس طرح هزار روز طلایی را برای کودکان استان طراحی کردیم. یعنی از زمانی که بچه وارد رحم مادر می‌شود تا پایان دو سالگی. چون 70 درصد رشد کودک در همین هزار روز صورت می‌گیرد. 30 درصد بقیه رشد مغزی و جسمی در سال‌های بعدی زندگی است.»
او ادامه می‌دهد: «کارشناسان تغذیه، بهورزان، مراقبان سلامت و پزشکان به مادران آموزش می‌دهند و حالا سواد سلامت‌شان ارتقا پیدا کرده، رژیم غذایی را تغییر داده‌اند و کودکان تحت پوشش برنامه بهبود پیدا کرده‌اند.»
به گفته او دولت باید در راستای جوانی جمعیت و سلامتی نسل آینده برنامه‌ریزی کند: «طرح‌های یسنا و امید مادر در جهت فرزندآوری و جوانی جمعیت خیلی خوب است اما کافی نیست. خوزستان جزو هشت استان دارای ناامنی غذایی است و یکی از انتقادات به طرح‌ها این است که با مبلغ این کالابرگ‌ها هرچیزی را می‌توان خرید و بهتر است فقط برای مواد غذایی باشد.»
شریفی تاکید می‌کند: «این طرح زمانی ارزش دارد که تداوم داشته باشد، مورد نظارت و ارزشیابی قرار بگیرد و در کنار آن، طرح توانمندسازی مدیران برون بخشی و درون بخشی صورت بگیرد تا اعتمادسازی هم در مردم ایجاد شود.»