غذا با آب کمتر و واردات بیشتر
تولید غذای ایران از یک سو زیر فشار کمبود آب و انرژی قرار گرفته و از سوی دیگر برای تأمین نهاده‌های اصلی دام و طیور به واردات وابسته‌تر شده است.
ایران سالانه حدود ۱۳۵ میلیون تن محصول کشاورزی تولید می‌کند. اما ادامه این تولید به منابعی وابسته است که هر کدام محدودیت خود را دارند. بیش از ۹۰ درصد منابع آب تجدیدپذیر کشور مصرف می‌شود. نیروگاه‌ها سالانه حدود ۱۲۵ میلیون مترمکعب آب می‌برند. ۹۳ درصد ذرت و ۹۲ درصد کنجاله سویای مورد نیاز کشور نیز از خارج تأمین می‌شود. این اعداد در دومین نشست تخصصی «آب و امنیت غذایی» کنار هم قرار گرفت تا ظرفیت واقعی تولید غذا در ایران بررسی شود.
دومین نشست از سلسله‌نشست‌های «آب و امنیت غذایی» مؤسسه اخلاق و اندیشه شهروندی ایرانیان با عنوان «امنیت غذایی در تنگنای منابع» برگزار شد. ابوالقاسم حسن‌پور پژوهشگر حوزه کشاورزی. محمدعلی فرحناکیان پژوهشگر ارشد حوزه برق و انرژی و علی‌اکبر باغستانی استادیار پژوهشی مؤسسه پژوهش‌های برنامه‌ریزی اقتصاد کشاورزی و توسعه روستایی در این نشست درباره آب مصرفی در کشاورزی و تولید برق و وضعیت نهاده‌های مورد نیاز تولید غذا سخن گفتند.
۱۳۵ میلیون تن محصول و دو محدودیت اصلی
ابوالقاسم حسن‌پور با اشاره به شرایط اقلیمی ایران گفت کشور از نظر تعداد ساعات آفتابی و اختلاف دمای شب و روز و تنوع ارتفاع ظرفیت مناسبی برای تولید محصولات مختلف کشاورزی دارد. تعداد ساعات آفتابی در نقاط مختلف ایران بین حدود هزار و ۶۰۰ تا سه هزار و ۴۰۰ ساعت در سال است. اختلاف دمای شب و روز نیز در بخشی از سال به کیفیت محصولاتی مانند پسته و زعفران و انار کمک می‌کند.
او گفت تولید سالانه محصولات کشاورزی ایران حدود ۱۳۵ میلیون تن است اما برای حفظ این تولید باید دو محدودیت اصلی یعنی آب و انرژی را جدی گرفت.
حسن‌پور توسعه گلخانه‌ها و استفاده از نشا را از راه‌های کاهش مصرف آب دانست. به گفته او سطح گلخانه‌های کشور به حدود ۲۵ هزار هکتار رسیده است. بخش عمده این سطح به تولید سبزی و صیفی اختصاص دارد و حدود ۲۰ درصد نیز مربوط به گل و گیاه زینتی و تولید نشا است.
مصرف آب در گلخانه‌ها به نوع کشت و تجهیزات بستگی دارد. در گلخانه‌های پیشرفته و هیدروپونیک مصرف آب می‌تواند حدود هفت تا ۱۰ هزار مترمکعب در هکتار در سال باشد. این رقم در گلخانه‌های خاکی تا حدود ۱۵ هزار مترمکعب هم می‌رسد. میزان تولید نیز بسته به محصول و شیوه مدیریت از حدود ۱۲۰ تا ۳۵۰ تن در هکتار متغیر است.
حسن‌پور گفت مصرف انرژی در گلخانه‌ها نیز باید همزمان با مصرف آب دیده شود. مصرف برق برخی واحدها در هر هکتار به حدود ۴۰ هزار تا ۵۲ هزار و ۵۰۰ کیلووات ساعت در سال می‌رسد. مصرف گازوئیل نیز در بعضی واحدها بین ۶۰ تا ۳۵۰ هزار لیتر و مصرف گاز بین ۱۶۰ تا ۳۵۰ هزار مترمکعب در سال برآورد شده است.
به گفته او استفاده از سامانه‌های هوشمند آبیاری و تغذیه و کنترل شرایط محیطی می‌تواند بخشی از این مصرف را کاهش دهد.
برق هم آب می‌خورد
محمدعلی فرحناکیان در بخش دوم نشست به مصرف آب در تولید برق پرداخت. او گفت ایران حدود ۱۰۳ میلیارد مترمکعب منابع آب تجدیدپذیر دارد و بیش از ۹۰ درصد آن در حال مصرف است.
براساس آماری که او ارائه کرد از حدود ۹۳ میلیارد مترمکعب آب مصرفی کشور نزدیک به ۸۲ میلیارد مترمکعب در بخش کشاورزی مصرف می‌شود. حدود هشت میلیارد مترمکعب سهم شرب است و صنعت نیز نزدیک سه میلیارد مترمکعب مصرف دارد. فرحناکیان البته گفت وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی درباره روش محاسبه مصرف آب کشاورزی برآوردهای متفاوتی دارند.
او گفت تولید برق کشور به حدود ۴۰۰ میلیارد کیلووات ساعت در سال رسیده و نیروگاه‌های ایران برای این تولید سالانه حدود ۱۲۵ میلیون مترمکعب آب مصرف می‌کنند.
حدود ۸۵ درصد این میزان آب در نیروگاه‌های قدیمی دارای برج خنک‌کننده تر مصرف می‌شود. در این نیروگاه‌ها برای تولید هر کیلووات ساعت برق حدود دو تا سه لیتر آب نیاز است. در نیروگاه‌هایی که برج خشک دارند این میزان به حدود دو دهم تا ۲۵ صدم لیتر می‌رسد.
فرحناکیان گفت جوان‌ترین نیروگاه‌های دارای این سامانه‌های قدیمی بیش از ۳۰ سال عمر دارند. تغییر سیستم خنک‌کننده آنها نیز هزینه کمی ندارد. براساس برآورد ارائه‌شده در نشست برای کاهش حدود ۹۰ درصدی مصرف آب این نیروگاه‌ها بیش از ۱.۵ میلیارد دلار سرمایه لازم است.
راه دیگر استفاده از پساب شهری است. به گفته او این روش مصرف آب را حذف نمی‌کند و فقط منبع تأمین را تغییر می‌دهد. اگر این روش برای نیروگاه‌های پرمصرف اجرا شود حدود نیم میلیارد دلار سرمایه لازم دارد.
۵۰۰ لیتر آب برای برق یک ماه یک خانوار
فرحناکیان برای مقایسه مصرف آب در بخش‌های مختلف گفت اگر یک خانواده در ماه ۲۵۰ کیلووات ساعت برق مصرف کند و برق آن در یک نیروگاه قدیمی با مصرف دو لیتر آب برای هر کیلووات ساعت تولید شود حدود ۵۰۰ لیتر آب برای تولید برق ماهانه آن خانواده مصرف شده است.
او این میزان را با برخی برآوردها درباره تولید یک کیلوگرم هندوانه مقایسه کرد که مصرف حدود ۵۰۰ لیتر آب را نشان می‌دهد.
فرحناکیان گفت چنین مقایسه‌ای قرار نیست کشاورزی و صنعت را مقابل یکدیگر قرار دهد بلکه نشان می‌دهد سرمایه‌گذاری برای کاهش مصرف آب باید با توجه به مقدار آبی که ذخیره می‌شود و ارزش اقتصادی و نقش هر بخش انجام شود.
بیشترین آب تولید گوشت و تخم‌مرغ کجا مصرف می‌شود؟
علی‌اکبر باغستانی در بخش سوم نشست سراغ نهاده‌های دام و طیور رفت. او گفت بخش اصلی آب مورد نیاز تولید محصولات پروتئینی پیش از رسیدن دام یا طیور به مرحله تولید مصرف شده است.
براساس مطالعه‌ای که او ارائه کرد بین ۷۲ تا ۸۳ درصد آب مصرفی در زنجیره دام و طیور به تولید خوراک اختصاص دارد. فقط ۱۶ تا ۲۸ درصد آب در مراحل دیگر مانند آبخوری و شست‌وشو و نگهداری مصرف می‌شود.
در جیره طیور ذرت و کنجاله سویا سهم اصلی دارند. در دام نیز جو و ذرت سیلویی از نهاده‌های مهم‌اند. باغستانی تأکید کرد این نهاده‌ها را نمی‌توان فقط براساس میزان مصرف آب یا قیمت با یکدیگر جایگزین کرد. جیره غذایی به نژاد و سن و شرایط پرورش بستگی دارد و دامنه جایگزینی نهاده‌ها محدود است.
سبد غذایی مطلوب چه می‌خواهد؟
باغستانی گفت آخرین سبد غذایی مطلوب وزارت بهداشت مربوط به سال ۱۴۰۳ است. براساس این سبد متوسط نیاز روزانه هر فرد حدود دو هزار و ۳۵۸ کیلوکالری است.
در همین الگو برای هر نفر مصرف ماهانه حدود ۹۰۰ گرم گوشت قرمز و ۱.۸ کیلوگرم گوشت سفید و ۱.۲ کیلوگرم تخم‌مرغ و ۹ کیلوگرم لبنیات توصیه شده است.
تولید گوشت قرمز کشور از حدود ۷۵۰ هزار تن در سال ۱۳۹۰ به حدود ۹۳۵ هزار تن در سال ۱۴۰۴ رسیده است. تولید گوشت مرغ نیز از حدود ۱.۷ تا ۱.۸ میلیون تن به نزدیک سه میلیون تن افزایش یافته است.
به گفته باغستانی حدود ۳۵ درصد گوشت مرغ کشور در زنجیره‌های یکپارچه تولید می‌شود. مجموعه‌هایی که چند حلقه از تأمین نهاده تا تولید و کشتار را همزمان در اختیار دارند.
تولید تخم‌مرغ نیز از حدود ۷۰۰ هزار تن به نزدیک ۱.۴ میلیون تن رسیده است. تولید شیر هم از حدود ۷.۳ میلیون تن به نزدیک ۱۳ میلیون تن افزایش یافته است. بخشی از شیر تولیدی به شکل شیر خشک و فرآورده‌های دیگر صادر می‌شود و میزان عرضه داخلی حدود ۱۰ تا ۱۰.۵ میلیون تن است.
ذرت کمتر شد. واردات بیشتر
روند تولید نهاده‌ها با افزایش تولید محصولات پروتئینی همسو نبوده است.
تولید ذرت دانه‌ای کشور در سال ۱۳۹۰ حدود ۱.۹ میلیون تن بود. این رقم در سال ۱۴۰۴ به حدود ۳۱۷ هزار تن رسیده است. در مقابل نیاز کشور به ذرت حدود ۱۲ میلیون تن برآورد می‌شود.
باغستانی گفت محدودیت منابع آب و شرایط اقلیمی اجازه افزایش زیاد تولید ذرت را نمی‌دهد و ظرفیت زیستی کشور برای این محصول محدود است.
اکنون حدود ۹۳ درصد ذرت مورد نیاز کشور از خارج تأمین می‌شود.
وضعیت کنجاله سویا نیز نزدیک به ذرت است. حدود ۹۲ درصد کنجاله سویای مورد نیاز کشور وارداتی است. وابستگی وارداتی جو نیز حدود ۴۶ درصد اعلام شد.
براساس داده‌های ارائه‌شده در نشست ایران سالانه به حدود ۱۲ میلیون تن ذرت و نزدیک شش میلیون تن جو و حدود شش میلیون تن کنجاله سویا نیاز دارد.
نسبت تولید داخلی به مجموع عرضه این سه نهاده که در ابتدای دهه ۱۳۹۰ حدود ۳۸ درصد بود در سال‌های اخیر به حدود ۱۹ درصد رسیده است.
تولید بیشتر شد اما با خوراک وارداتی
تولید گوشت مرغ و تخم‌مرغ و شیر در بیش از یک دهه گذشته افزایش یافته است اما همزمان وابستگی به خوراک وارداتی نیز بالا رفته است.
براساس محاسبات ارائه‌شده در نشست متوسط ردپای آب هر واحد محصول پروتئینی در این دوره حدود هشت درصد کاهش یافته است. یکی از دلایل آن افزایش سهم گوشت مرغ در تولید است. دوره پرورش مرغ کوتاه‌تر است و آب کمتری نسبت به گوشت قرمز مصرف می‌کند.
اما افزایش تولید مرغ به معنای افزایش نیاز به ذرت و کنجاله سویاست. دو نهاده‌ای که بخش عمده آنها وارد می‌شود.
صرفه‌جویی در آب پیامد است نه هدف
باغستانی گفت کاهش مصرف آب در کشاورزی را نمی‌توان فقط با کم کردن سهم آب تولیدکننده دنبال کرد.
او گفت: «صرفه‌جویی در مصرف آب پیامد است نه هدف.»
به گفته او ابتدا باید بهره‌وری تولید بالا برود تا در نتیجه آب کمتری مصرف شود. کاهش آب بدون اصلاح نژاد و بهبود خوراک و فناوری و مدیریت می‌تواند تولید را کاهش دهد بدون آنکه مسئله اصلی حل شود.
او توسعه جیره‌نویسی علمی و کاهش ضریب تبدیل خوراک و استفاده از منابع تازه پروتئینی مانند جلبک و برخی حشرات و استفاده از ارزن و سورگوم و تریتیکاله و بقایای کشاورزی را از مسیرهای پیش رو دانست.
باغستانی همچنین بر توسعه خوراک صنعتی و استفاده از کشت فراسرزمینی برای محصولاتی که ظرفیت تولید آنها در ایران محدود است تأکید کرد.
۲۳ لیتر آب پشت یک قاشق برنج
در پایان نشست موضوع ضایعات غذایی هم مطرح شد. براساس عددی که در جلسه ارائه شد برای تولید یک قاشق برنج حدود ۲۳ لیتر آب مصرف می‌شود.
غذایی که دور ریخته می‌شود فقط محصول از دست‌رفته نیست. بخشی از آبی که برای تولید آن مصرف شده و انرژی و نهاده‌ای که در طول زنجیره به کار رفته نیز از دست می‌رود.