از برنامهنویسی تا کاشتن ناخن؛ تغییر مسیر نیروی کار اقتصاد دیجیتال در مشهد
مشهد اگرچه از بمباران جنگ در امان بود اما کسبوکارهای اینترنتی و استارتاپهایش از قطعی اینترنت در امان نماندند. دو ماه پس از قطعی اینترنت دومین شهر استارتاپی کشور جمعیتی چندهزار نفره از بیکاران اقتصاد دیجیتال دارد.
ریحانه در تدارک مراسم ازدواج بود که جنگ شروع شد و دسترسی به اینترنت قطع شد و بیکار شد. محمد سال 1404 را با سهبار خبر اخراج تجربه کرد و همکاران فاطمه به این فکر میکنند که در سالن زیبایی کار کنند. جنگ که شروع شد، مشهد بمباران نشد، روزهای بعد هم شهر از بمباران در امان بود، استارتاپها و کسبوکارهای اینترنتی اما نه. دسترسی به اینترنت که قطع شد، تردید اکوسیستم برای اخراجهای دستهجمعی هم فرو ریخت و استارتاپها، کوچکوبزرگ، پیغام فرستادند به نویسنده محتوا و کارشناسان سئو و ادز و سوشال و امنیت شبکه و پشتیبانی و محصول که «نیایید سر کار!» امروز مشهد که بنابه آمارها، بعدِ تهران بیشترین تعداد استارتاپ با محوریت اقتصاد دیجیتال را در کشور داشت، جمعیتی چندهزارنفره از بیکارانِ قطع اینترنت دارد، اغلب به فکر تغییر شغل، بعضی در خیال مهاجرت.
روزها فقط در تقویم جلو میرود
ریحانه از 22 سالگی وارد فضای استارتاپ شد، نویسنده محتوا بود و تا قبل جنگ دوازدهروزه، 5 سال در یک هلدینگ گردشگری کار میکرد. جنگ تمام شد و تابستان رسید، هنوز خبری از اخراج و قطع همکاری نبود، گرچه به درخواست مدیرعامل، همه پذیرفتند که حقوق خردادماه را با کسر 50 درصد دریافت کنند. چند روز بعد اما تیم دیجیتالمارکتینگ به اتاق جلسات فراخوانده شد، کارشناس منابعانسانی از روی کاغذ اسم «همکاران عزیزی» را «که ناچار به قطع همکاری با آنها هستیم» خواند. از تیم 19 نفره، فقط 7 نفر ماندند و ریحانه بههمراه سه نویسنده دیگر تیم تولید محتوا اخراج شدند. یکماه بهدنبال شغل بود و بالاخره در یک صرافی ارز دیجیتال بهعنوان کپیرایتر قرارداد امضا کرد.
هفته اول اسفند ریحانه در تدارک ازدواج بود و حتی خبرها را دنبال نمیکرد. آن روز که جنگ شروع شد و دسترسی به اینترنت قطع شد، آخرین حضور او در محل کار بود و از فردای آن روز انگار «همهچیزِ زندگی متوقف شد. با قطع اینترنت انگار دکمه توقف زده شد و فقط تقویمه که جلو میره، هیچ اتفاقی نمیافته.» از ساعت بیکاری دو ماه میگذرد و امروز ریحانه به تغییر شغل فکر میکند. «علاقه داشتم امسال در بخشهایی دیگه از دیجیتال مارکتینگ هم فعالیت کنم، قبلِ جنگ فکر میکردم امسال برنامهنویسی و هوش مصنوعی یاد بگیرم، حالا اما به این فکر میکنم که کدوم حرفه و شغل در شرایط بقا پایدارتره.»
مصائب قطع اینترنت برای دومین شهر استارتاپی کشور
سال گذشته مدیر مرکز رشد آی سی تی در پارک علم وفناوری خراسان رضوی با اشاره به حضور حدود ۱۰۰ استارتاپ فعال در حوزه اقتصاد دیجیتال در مشهد، این شهر را دومین شهر استارتاپی کشور خوانده بود. بهگفته علی جاهدی فعالیت اغلب این استارتاپها با محوریت اقتصاد دیجیتال در بخشهای فناوری، هوش مصنوعی، اینترنت اشیا و زیرساختهای ابری، نرم افزارهای کاربردی، واقعیت مجازی و گردشگری است. فارغ از این آمارها، کسبوکارهای آنلاین در این شهر مثل «نشان»، «اقامت24»، «ایران سرور»، «ایران بروکر»، «پارت»، «رسپینا» و «یوتراوز» در سطح ملی شناختهشده است، هرچند قطع دسترسی به اینترنت بسیاری از این کسبوکارها را محدود و کوچک کرد.
اکوسیستم استارتاپی مشهد فلج شد
محمد اخلاقی از کارشناسان شناختهشده در اکوسیستم استارتاپی مشهد که سالها تجربه فعالیت بهعنوان مدیر دیجیتال مارکتینگ را در این شهر دارد، در گفتوگو با «آتیهآنلاین» از مصائبی که قطع اینترنت بر سر کسبوکارهای آنلاین آورده میگوید. به گفته او، بعدِ قطع سراسری اینترنت در دیماه 1404، کسبوکارهای اینترنتی در مشهد فلج و در این دو ماه قطعی نیز وضعیت بدتر شد. اخلاقی که سال گذشته در شرکتی مرتبط با فعالیت یوتیوبرها مشغول به کار بود، میگوید: با قطع دسترسی به اینترنت، درآمد اغلب کسانی که در بخش تولید محتوای ویدئویی فعالیت داشتند، صفر شد. به گفته این متخصص دیجیتالمارکتینگ، بعد قطعی اینترنت در دیماه 1404، یوتیوبرها روتین تولید و انتشار محتوا و ارزش کانال خود را از دست دادند. او با اشاره به تاثیر مستقیم جنگ و قطع دسترسی شهروندان به اینترنت بر اکوسیستم استارتاپی گردشگری معتقد است کسبوکارهای این حوزه، یا دچار مرگ شدند، یا با تعدیل گسترده توانستهاند زنده بمانند.
استارتاپها از نتایج جستوجوی گوگل حذف میشود
اما قطع دسترسی کاربران و کسبوکارها به اینترنت از نظر فنی و زیرساختی چه مخاطراتی برای کسبوکارهای آنلاین دارد؟ محمد اخلاقی با اشاره به سازوکارهای موتور جستوجوی گوگل میگوید: قطع دسترسی به اینترنت در بازههای زمانی بیشاز یک ماه باعث میشود که وبسایتهای ایرانی در گوگل دیده نشود و این موتور جستوجو این سایتها را از لیست نتایج خود حذف کند. به باور این کارشناس دیجیتال مارکتینگ با گذشت بیشاز دو ماه از قطع دسترسی به اینترنت به نظر میرسد بخش قابلتوجهی از کسبوکارهای ایرانی از نتایج جستوجوی گوگل حذف شده است. «بهاینمعنیکه ردپای دیجیتالی کاربران و کسبوکارهای ایرانی از لیست نتایج گوگل پاک شده که این اتفاق باعث میشود مفهوم رقابتپذیری این کسبوکارها زیر سوال برود و ادامه فعالیت آنها نیز در آینده مبهم بماند.»
ردپای دیجیتال کاربران از بین رفت
قطع دسترسی به اینترنت اما چه مشکلاتی برای کاربران عادی ایجاد میکند؟ به گفته اخلاقی، هر کدام از ما با یک مرورگر متصل به یک حساب گوگلی به اینترنت متصل میشدیم، حالا اما وقتی ردپای دیجیتال و هویت کاربری ایرانیها که میتوان بر اساس آن، پرسونا، علاقهمندی و رفتار کاربری تعریف کرد، شناسایی نمیشود، عملا از بین میرود. مسئلهای که به گفته او و از زاویهدید بازاریابی دیجیتال، کورسوی چراغ اقتصاد دیجیتال را خاموشتر و هزینههای هنگفت کسبوکارها برای بهدستآوردن جایگاه در موتور جستوجوی گوگل را پایمال میکند. او با اشاره به پیامدهای استفاده از ویپیانها نیز میگوید این مسئله باعث میشود که هویت و اطلاعات شخصی کاربران در معرض خطر قرار گیرد.
ماهیت تداوم فعالیت استارتاپها زیر سوال است
اخلاقی در ادامه با اشاره به سرمایهگذاری هنگفت کسبوکارهای آنلاین بر ارتقای رتبه جستوجو در گوگل از یک هلدینگ گردشگری که در آن فعالیت داشته مثال میآورد. «بعدِ قطع دسترسی به اینترنت در جنگ دوازدهروزه، مجموعه ما در موتور جستوجوی گوگل به رتبه سوم رسیده بود و بهواسطه این رتبه جستوجو درآمد کسب میکرد، اما با افت سئو (SEO) سایت از جایگاه سوم به جایگاه دهم صفحه جستوجوی گوگل برگشت.» به باور او «انگار هر بار قطع اینترنت، خط پایان مسابقه ماراتن کسبوکارهای آنلاین را چند کیلومتر دورتر برد.» به گفته این مدیر دیجیتال مارکتینگ، تداوم بیشاز دو ماه قطع دسترسی به اینترنت در بازه کنونی اما باعث شد که همه هزینهها، رتبهها و ورودیها از دست برود و «حالا همه ناچارند این مسابقه ماراتن را دوباره و از نو شروع کنند.» در چنین شرایطی آیا بازگشت اکوسیستم استارتاپی به وضعیت سابق امکانپذیر است؟ اخلاقی معتقد است هیچ تضمینی وجود ندارد که کسبوکارهای آنلاین دوباره به جایگاه پیشین خود در موتور جستوجوی گوگل برگردند. به باور او، امروز سئو به معنایی دیگر موضوعیت ندارد، چرا که «ماهیت تداوم فعالیت کسبوکارهای آنلاین زیر سوال است، چه برسد به آنکه بخواهیم بررسی کنیم که میتوان جایگاه قبل را به دست آورد.»
قراردادها تمدید نشد، فلهای اخراج شدیم
قطع دسترسی به اینترنت بیشاز هرچیز و بار دیگر واقعیت تلخ بیکاری را برای هزاران کارشناس و مدیر استارتاپ به همراه آورد. گرچه هنوز آمارهایی دقیق از تعداد فعالان بیکارشده وجود ندارد، اما شواهد و برآوردهای میدانی نشان میدهد تقریبا همه کسبوکارها در اکوسیستم استارتاپی مشهد بعد وقوع جنگ و قطع دسترسی به اینترنت، رفتاری مشابه را در پیش گرفتند. برخی با استناد به اتمام قراردادهای سالانه از تمدید قراردادها برای سال 1405 خودداری کردند و برخی نیز در همان روزهای ابتدای جنگ به اخراج فلهای و دستهجمعی رو آوردند. فاطمه یکی از این خیل جمعیت بیکارشده در روزهای اول جنگ است که میگوید بههمراه دستکم 100 نفر دیگر از همکارانش از شرکتی که در زمینه توسعه پنل و باشگاه مشتریان فعالیت داشت، اخراج شدند. «کل تیم مارکتینگ، محصول، فنی و پشتیبانی تعطیل شد و همه حتی مدیرهای تیمها که چندین سال سابقه کار داشتن، اخراج شدن.»
او تازه ششماه بود که بهعنوان یو.ایکس.رایتر در این شرکت کار میکرد و یکبار و بعد جنگ دوازدهروزه سابقه اخراج از یک هلدینگ گردشگری را داشت. «بدترین قسمت ماجرا برام اونجا بود که به نامحترمانهترین شکل ممکن همه رو اخراج کردن و تا مدتها حتی حقوق همون 10 روز اول اسفندماه رو پرداخت نمیکردن.» فاطمه این روزها بیکار است، کلاس زبان میرود و اگر پروژهای پیدا شود، بهصورت دورکار و حقالزحمه کار میکند. همکارانش که با او اخراج شدند، اما راهی متفاوت در پیش گرفتند. «یکی از همکارها که اینفلوئنسر مارکتر حرفهای و باسابقهای بود، میخواد یه سوپرمارکت کوچک توی محلهشون افتتاح کنه. یکی از همکارها که متخصص گرافیک بود رفت توی یه نانوایی تا فقط بتونه حقوق ماهانه داشته باشه، دو نفر از برنامهنویسها هم دارن آموزش اکستنشن مژه و کاشت ناخن میبینن که در سالن زیبایی کار کنن.»
رنگ سبز «open to work»
محمد اخلاقی هم با سابقه و شهرتی که بهعنوان مدیر دیجیتال مارکتینگ در مشهد دارد، در سال 1404 سه مرتبه از کار بیکار شد، سه ماه حقوق نگرفت و یک ماه حقوقش نصف شد. «در این دو ماه بیکاری هم فقط با پساندازم زندگی میکنم.» این روزها اگر آنها که به اینترنت دسترسی دارند، سری به شبکه لینکدین بزنند احتمالا رنگ سبز «open to work» را در کنار تصویر بسیاری از دوستان و همکارانشان میبینند. اخلاقی معتقد است در این شرایط کسبوکارهای آنلاین هم اطمینان ندارند که کار خود را ادامه دهند یا خیر، و در چنین شرایطی به استخدام کارشناس دیجیتال مارکتینگ فکر نمیکنند. به باور این فعال کسبوکارهای دیجیتال، با قطع دسترسی به اینترنت، ماهیت وجودی تیم دیجیتال مارکتینگ زیر سوال رفت. بهباور اخلاقی، قطع دسترسی به اینترنت باعث شد بسیاری از فعالان کسبوکارهای آنلاین از فضای پژوهش و آموزشهای شغلی نیز دور شوند. «من دو ماهه نتونستهام وارد یوتیوب، لینکدین، یودمی و کورسرا وارد بشم و نمیتونم حتی یه دوره آموزشی ببینم که دانشمو بهروز نگه دارم.»
اینترنت پرو بیمعنی است
اما همزمان با تداوم قطع دسترسی شهروندان به اینترنت بینالملل، در روزهای گذشته خبرها و گزارشهایی از طرحی به نام اینترنت پرو منتشر شده است. ظاهرا بر مبنای این طرح، صاحبان و فعالان برخی کسبوکارها میتوانند با پرداخت هزینهای بسیار بالا، بدون برخی محدودیتهای کنونی از اینترنت استفاده کنند. فارغ از بحث بر سر وجوه قانونی و جامعهشناختی دسترسی طبقاتی به اینترنت، آیا اگر چنین طرحی انجام شود، میتواند به کسبوکارهای استارتاپی کمک کند؟ محمد اخلاقی از زاویه دید یک کارشناش ارشد دیجیتال مارکتینگ این موضوع را «بیمعنی» میخواند و بر این باور است که وقتی میتوان یک کسبوکار آنلاین را تعریف کرد که همه افراد جامعه به اینترنت بینالملل دسترسی آزاد داشته باشند.
اکوسیستم گردشگری بیشترین آسیب را دید
مدیر روابطعمومی هلدینگ گردشگری اقامت24 نیز در گفتوگو با «آتیه آنلاین» با اشاره به پیامدهای قطع اینترنت بینالمللی، نسبت به تاثیرات گسترده این موضوع بر کسبوکارهای مجازی، بدون ارائه بستههای حمایتی و تشویقی، بهویژه برای فعالان حوزه گردشگری هشدار میدهد. به باور حبیب قاآنی، قطع دسترسی به اینترنت ابتدا بسیاری از کسبوکارهای آنلاین را از مدار دیدهشدن در سطح بینالمللی خارج کرد. موضوعی که به باور قاآنی، بهطور مستقیم باعث کاهش تعاملات خارجی، افت جذب مشتریان بینالمللی و محدودشدن دسترسی به بازارهای هدف شد. مدیر روابطعمومی هلدینگ گردشگری اقامت24 در ادامه، شرکتهای فعال در حوزه حملونقل هوایی و خدمات گردشگری با فعالیت برونمرزی را بزرگترین آسیبدیدههای وضعیت کنونی میخواند و معتقد است توقف یا کُندی روند توسعه همکاریهای بینالمللی، اختلال در فروش بلیت و خدمات آنلاین و کاهش درآمد ارزی ازجمله پیامدهای اولیه این وضعیت است.
مسئلهای که به گفته حبیب قاآنی باعث شد برخی از این شرکتها برای حفظ بقا و افزایش تابآوری، ناچار به گرفتن تصمیمات سخت ازجمله توقف برنامههای توسعهای و تعدیل نیروی انسانی شوند. به گفته او این مسئله در بلندمدت، تضعیف سرمایه انسانی و کاهش توان رقابتی این صنعت را به همراه دارد. ازهمینرو قاآنی معتقد است که دولت باید با ایجاد بستر امن، پایدار و قابلاتکا برای فعالیتهای آنلاین، اعتماد را به فضای کسبوکار دیجیتال برگرداند. راهکار او نیز تدوین و اجرای بستههای حمایتی فوری است، بهشکلیکه این حمایت هدفمند، بهویژه در جهت حفظ برندهای معتبر و جلوگیری از خروج نیروی انسانی متخصص در اولویت قرار گیرد.
بازگشت به سیسال قبل
ریحانه این روزها کمتر به کپیرایتینگ و نویسندگی محتوا فکر میکند. او که دانشآموخته اقتصاد است، فناوری و تکنولوژی را مهمترین رکنهای بهرهوری در اقتصاد میداند. با قطع دسترسی به اینترنت اما احساس میکند که چشماندازهای زندگی شخصیاش را از دست داده است. «من میتونستم با تخصصم در زمینه دیجیتال مارکتینگ به مهاجرت فکر کنم، اما همهچیز از دست رفت.» احساس میکند وقتی به اینترنت دسترسی نداری، 1405 فرقی با دهه هفتاد ندارد. «وقتی اینترنت بود، ورود به بازار کار، حتی برای اونایی که مهارت کمی داشتن، راحت بود و میتونستن با یه دوره کارآموزی وارد یه حرفه آنلاین بشن. حالا اما این روند متوقف شده و این روزها در سایتهای کاریابی میبینم که مینویسن: من میتوانم تراکت پخش کنم. حالا من دیگه نمیتونم از کپیرایتینگ بگم، شاید تنها شغلی که برام مونده باشه نوشتن نامه اداریه.»