گزارش اختصاصی تامین اجتماعی از سال ۲۰۲۵؛ بحرانها و راههای غلبه بر آن
نظامهای تامین اجتماعی در سراسر جهان با چالشهای بیسابقهای از جمله سالمندی جمعیت، تحولات بازار کار، تغییر اقلیم و فشارهای مالی روبهرو هستند. گزارش آیسا نشان میدهد که چگونه نهادهای تامین اجتماعی با اتکا به نوآوری دیجیتال، اصلاحات قانونی و تقویت اعتماد اجتماعی در تلاش برای انطباق با این تغییرات هستند.
گزارش جدید انجمن بینالمللی تامین اجتماعی (ISSA) با نام «تحولات و روندهای جهانی تامین اجتماعی 2025»، جهان را در دورهای از «چندبحرانی» (polycrisis) توصیف میکند. در وضعیت چندبحرانی نظامهای تامین اجتماعی باید بهطور همزمان با فشارهای جمعیتی، بیثباتیهای اقتصادی، تحولات ژئوپلیتیک و تغییرات سریع فناوری دستوپنجه نرم کنند. این گزارش تصویری جامع از این چالشها و راهکارهای عملی ارائه میدهد.
سالمندی جمعیت؛ بزرگترین چالش پیشرو
سالمندی سریع جمعیت، بهویژه در کشورهای با درآمد بالا و متوسط رو به بالا، همچنان یکی از مهمترین دغدغههای نظامهای تامین اجتماعی است. به گفته «آیسا»، کاهش سهم جمعیت شاغل نسبت به جمعیت سالمند به عنوان مسئله اصلی ساختارهای جمعیتی و سیستمهای تامین اجتماعی شناخته میشود. بر این اساس «پیری سریع جمعیت و سایر تحولات جمعیتی همچنان بر پایداری مالی بلندمدت سیستمهای تامین اجتماعی در کشورهایی با هر سطح درآمدی فشار وارد میکند. رشد جمعیت در بخشهایی از شرق آسیا و اروپا به اوج خود رسیده که منجر به کاهش نیروی کار و افزایش نسبت وابستگی شده است. اگر به این تغییرات رسیدگی نشود، چالشهای قابلتوجهی برای توانایی سیستمهای تامین اجتماعی جهت حفظ نظام بازنشستگی و رسیدگی به نیازهای مراقبتی رو به رشد ایجاد میکند.»
این مسئله نیازمند اقدامات جسورانه و تطبیق مستمر پارامترهای سیستمهای بازنشستگی و سلامت است. در عین حال، کشورها باید اطمینان حاصل کنند که نسلهای جوان همچنان ارزش مشارکت خود در این نظامها را درک میکنند. در منطقه آسیا و اقیانوسیه که سریعترین نرخ سالمندی جمعیت را تجربه میکند، نظامهای تامین اجتماعی راهحلهای متنوعی از بهبود خدمات پایه تا توسعه فناوریهای پیشرفته را برای حل این مسئله در پیش گرفتهاند.
این اصلاحات به سه هدف اصلی سیاستگذاری در سراسر منطقه برمیگردد: «تطبیق سیستمهای بازنشستگی با پیری جمعیت، افزایش کفایت حمایتهای اجتماعی در دوران سالمندی و گسترش پوشش حمایتهای اجتماعی به گروههای جدید و کمپوشش.»
شوکهای بزرگمقیاس؛ واقعیتی تازه
بیثباتی و عدمقطعیت به هنجاری جدید در سراسر جهان تبدیل شده است. از بحرانهای اقتصادی و بهداشتی گرفته تا بلایای طبیعی و هزینههای فزاینده ناشی از رویدادهای شدید اقلیمی. آیسا هشدار نظامهای تامین اجتماعی باید بهطور فزایندهای برای پاسخگویی به پیامدهای فوری و بلندمدت این شوکها آماده باشند. گزارش تاکید میکند که هزینههای اقتصادی بلایای طبیعی در دهههای اخیر بهشدت افزایش یافته و نظامهای تامین اجتماعی را تحت فشار شدیدی قرار داده است. در مواجهه با هزینههای فزاینده ناشی از رویدادهای شدید اقلیمی در منطقه آمریکای لاتین و کارائیب، کشورها با استفاده از «بیمه پارامتریک» (parametric insurance) و ابزارهای تشخیصی جدید، تلاش میکنند تا بودجه اضطراری تامین اجتماعی را تسریع بخشند.
تحولات بازار کار و اقتصاد پلتفرمی
افزایش تصاعدی کار بر روی پلتفرمهای دیجیتال، یکی دیگر از چالشهای اساسی است که گزارش به آن پرداخته است. بیشتر کارگران پلتفرمی بهعنوان خوداشتغال طبقهبندی میشوند که آنها را در معرض خطر محرومیت قانونی و عملی از پوشش کامل بیمهای قرار میدهد. در اروپا، مقررات اتحادیه اروپا که فرض بر رابطه کارمندی را الزامی میکند، رویکردهای ملی را تحت تاثیر قرار داده است. در آسیا و اقیانوسیه هم رویکردهای متنوعی از الزام پلتفرمها به پرداخت حقبیمه گرفته تا همکاری با پلتفرمها برای ثبتنام و انطباق، در حال اجرا است.
پوشش همگانی؛ آرمانی در دسترس
با وجود پیشرفتهای قابلتوجه، شکافهای بزرگی در پوشش تامین اجتماعی همچنان باقی است. بیش از نیمی از جمعیت جهان حداقل تحت پوشش یک مزیت تامین اجتماعی قرار دارند، اما گروههای آسیبپذیر مانند فقرا، معلولان و مهاجران همچنان از پوشش کافی بیبهرهاند. گزارش بر لزوم پوشش «میانههای گمشده» (missing middle) تاکید دارد؛ افرادی که نه به بیمههای مبتنی بر حقبیمه دسترسی دارند و نه از حمایتهای مالیاتی برخوردارند. در آفریقا که بهطور میانگین ۸۰ درصد نیروی کار در بخش غیررسمی فعالیت میکنند، کشورها با ترکیبی از ابزارهای سیاستی و اداری، تلاش میکنند پوشش را گسترش دهند.
این گزارش تاکید میکند که پوشش «میانه گمشده» نه تنها برای عدالت، بلکه برای پایداری مالی بلندمدت و تابآوری سیستمهای تامین اجتماعی هم ضروری است. این امر مستلزم یک رویکرد چندوجهی و متناسب با شرایط است که نوآوریهای قانونی، سیاستگذاری و اداری را با هم ترکیب کند.
نوآوری در مدیریت و ارائه خدمات
نظامهای تامین اجتماعی در سراسر جهان در حال گذراندن یک تحول بنیادین در مدیریت و ارائه خدمات هستند. استراتژیهای «اول دیجیتال، اما نه فقط دیجیتال» (digital-first but not digital-only) در حال جایگزینی رویکردهای سنتی شدهاند. در آفریقا، استراتژیهای موبایل محور و مشارکت با اپراتورهای مخابراتی، دسترسی به خدمات را برای مناطق دورافتاده هم فراهم کرده است. در قاره آمریکا، استراتژیهای چندکاناله پیشرفته در حال گسترش است که پلتفرمهای تحت وب، اپلیکیشنهای موبایل و ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی را یکپارچه میکنند. اروپا هم با اتکا به مدلهای خدمات ترکیبی (hybrid) که پلتفرمهای آنلاین را با پشتیبانی حضوری شخصیسازیشده ترکیب میکند، گامهای بلندی در جهت شمول دیجیتال برداشته است.
نظامهای پاسخگو به جنسیت
تغییرات ساختار خانواده، کاهش نرخ باروری و افزایش مشارکت زنان در بازار کار، چالشهای پیچیدهای را برای نظامهای تامین اجتماعی ایجاد کرده است. زنان بیشتر از مردان در معرض اشتغال ناپایدار، درآمد کمتر و وقفههای شغلی ناشی از مسئولیتهای مراقبتی قرار دارند. گزارش بر لزوم طراحی نظامهای تامین اجتماعیِ پاسخگو به جنسیت تاکید دارد. در منطقه آسیا و اقیانوسیه، رویکردهای بیننسلی برای توانمندسازی زنان در حال اجراست و کشورهایی مانند ژاپن و کره جنوبی در زمینه بیمه مراقبت بلندمدت پیشرو هستند. در اروپا نیز نظامهای تامین اجتماعی با ارائه یارانههای اشتغال و مشوقهای دیگر، سعی در افزایش مشارکت زنان در بازار کار دارند.
تابآوری و پایداری مالی
در بخشی از گزارش با عنوان «پایداری مالی به مثابه یک الزام محوری» آمده است که کشورها برای تضمین پایداری مالی بلندمدت نظامهای تامین اجتماعی، روزبهروز بیشتر به ترکیبی از اصلاحات پارامتریک مانند افزایش سن بازنشستگی یا افزایش نرخ حقبیمه و نیز مکانیسمهای تعدیل خودکار روی میآورند. این اصلاحات که با الهام از استانداردهای حداقلی تامین اجتماعی سازمان بینالمللی کار طراحی میشوند، در پی پاسخگویی به چالشهای سالمندی جمعیت، نااطمینانیهای اقتصادی و مخاطرات اقلیمی هستند، اما در عین حال تلاش میکنند عدالت اجتماعی را هم حفظ کنند. بهطور مشخص، گزارش تاکید دارد که این دست اقدامات معمولا سلامت مالی نظام را بدون آنکه کفایت مزایا را به خطر بیندازند، بهبود میبخشند و اغلب با سازوکارهایی همچون نمایهسازی خودکار و ارتباط با امید به زندگی همراه هستند.
در قاره آفریقا، بسیاری از کشورها بهدلیل نرخ بالای اشتغال غیررسمی و محدودیتهای مالی، با چالشهای جدی در گسترش پوشش تامین اجتماعی روبهرو هستند. با وجود این، کشورهایی مانند آفریقای جنوبی و نامیبیا موفق به راهاندازی سیستمهای بازنشستگی همگانی یا مبتنی بر آزمون وسع شدهاند که از محل مالیات تامین مالی میشوند. البته گزارش تصریح میکند که همچنان بیش از هشتاد درصد از جمعیت این منطقه از هرگونه پوشش موثر بیبهره است و سرمایهگذاری در زیرساختهای اداری، سیاستهای رسمیسازی بازار کار و همکاریهای منطقهای برای پیشرفت بیشتر ضروری است.
در قاره آمریکا، اصلاحات انجامشده عمدتا بر تعادل میان کفایت مزایا و صرفهجویی هزینهها متمرکز بوده است. اصلاحات بازنشستگی مکزیک در سال ۲۰۲۱ سهم کارفرمایان و دولت را افزایش داد، کارمزدهای اداری را سقفگذاری کرد و هدف خود را افزایش چهل درصدی کفایت بازنشستگی در آینده اعلام نمود. همچنین در سال ۲۰۲۳، اروگوئه با افزایش حداقل سن بازنشستگی و بازنگری در فرمولهای محاسبه مزایا، گامهای موثری در جهت بهبود برابری و پایداری نظام بازنشستگی خود برداشت. این اقدامات با روندهای گستردهتر منطقهای هماهنگ است که به دنبال تلفیق احتیاط مالی با دسترسی بهتر به مزایا هستند.
در اروپا، اصلاحات عمدتا حول محور ایجاد تعادل میان پایداری مالی و کفایت مزایا در شرایط سالمندی جمعیت شکل گرفته است. فرانسه با افزایش سن بازنشستگی و سختگیرانهتر کردن شرایط دریافت مستمری و سوئیس با یکسانسازی سن بازنشستگی زنان و مردان، نمونههایی از این رویکرد است. گزارش تاکید دارد که این اصلاحات اگرچه از نظر سیاسی حساسیتبرانگیزند، اما بر پایه برآوردهای بیمهای و اصول عدالت اجتماعی استوار شدهاند و در این مسیر، استفاده از مکانیسمهای تعدیل خودکار و جلب مشارکت گسترده عمومی برای حفظ مشروعیت و کارایی نظامها ضروری است.
در منطقه آسیا و اقیانوسیه، بسیاری از اصلاحات به طور همزمان به دو چالش سالمندی جمعیت و اشتغال غیررسمی میپردازند. ژاپن به عنوان نمونه، با افزایش تدریجی سن بازنشستگی کارمندان دولت، در تلاش است تا کمبود نیروی کار ناشی از تغییرات جمعیتی را مدیریت کند. همچنین در جنوب و جنوبشرق آسیا، طرحهای بازنشستگی تامینشده از محل مالیات و سازوکارهای انعطافپذیر حقبیمه، برای حمایت از کارگران بخش غیررسمی در حال اجرا است. هدف این اصلاحات، ایجاد نظامهای فراگیری است که در برابر تغییرات جمعیتی و شوکهای زیستمحیطی تابآور باشند.
افق پیش رو
گزارش آیسا تاکید میکند که نظامهای تامین اجتماعی با وجود تمام چالشها، از تعهد خود برای پیشبرد حق تامین اجتماعی برای همه عقبنشینی نکردهاند. نهادهای تامین اجتماعی در همه مناطق، راهحلهای خلاقانهای برای حفظ و گسترش پوشش به جمعیتهای متنوع و در حال تحرک ارائه میدهند.
این گزارش نتیجه میگیرد که سرمایهگذاری در نظامهای تامین اجتماعیِ منسجم و نهادهای قوی، برای تضمین تابآوری فردی و اجتماعی در جهانی بهسرعت در حال تغییر، حیاتی و ضروری است. سیستمها و موسسات تامین اجتماعی باید برای حمایت بهتر از جمعیت، با توجه به نیازهای آنها در طول زندگی و چالشهای پیچیده اجتماعی، تکامل یابند.