زاگرس هر سال میسوزد، علت هنوز مشخص نیست
با شروع تابستان حریق دوباره سراغ جنگلهای زاگرس میآید، روندی که برای متوقف کردن آن برنامه پنج ساله اطفای حریق تدوین شده که نیاز به ۳۲ همت اعتبار نیاز دارد.
تابستان هنوز شروع نشده، جنگلها در ایران گُر گرفتهاند. شعلههای آتش زاگرس را میسوزانند و پیش میروند. برای متوقف کردن این رویه هر ساله چه میشود کرد؟ وحید خیرآبادی، سرپرست دفتر زیستگاهها و امور مناطق سازمان حفاظت محیطزیست از برنامه پنج ساله برای اطفای حریق سخن میگوید که به حدود ۳۲ همت اعتبار نیاز دارد. در مقابل امید سجادیان کنشگر محیطزیست معتقد است بودجههایی که تاکنون برای اطفای حریق در زاگرس اختصاص پیدا کردهاند، نتوانستهاند مشکل را حل کنند. او معتقد است ما برای حل چالش آتشسوزی در جنگلها نیاز به برنامه مدیریت جامع داریم.
سال گذشته، بعد از حریق جنگل الیمالات در منطقه چالوس، کارگروهی با حضور سازمان مدیریت بحران کشور، سازمان منابع طبیعی، سازمان حفاظت محیطزیست و سازمان برنامه و بودجه تشکیل شد. به گفته سرپرست دفتر زیستگاهها و امور مناطق سازمان حفاظت محیطزیست در آن جلسات، آسیبشناسی حریق انجام و قرار شد یک طرح پنجساله مدیریت آتشسوزی در عرصههای جنگلی و مرتعی تهیه شود تا پس از تصویب در هیئت دولت، مبنای عمل قرار بگیرد: «این طرح تدوین و نهایی شد و چندین جلسه کارشناسی مشترک نیز هم در سازمان منابع طبیعی و هم در سازمان مدیریت بحران کشور برگزار شده است. با توجه به اینکه طرح در مراحل نهایی قرار دارد، باید برای تصویب به کمیسیون امور زیربنایی دولت برود.»
بر اساس این برنامه، اقدامات شامل برنامههای «پیش از حریق»، «حین حریق» و «پس از حریق» میشوند. نیازها نیز در سه مرحله پیشگیری و آمادگی، واکنش و مقابله و احیا و بازسازی دستهبندی و تقسیم کار میان سازمان حفاظت محیطزیست و سازمان منابع طبیعی نیز انجام شده است. خیرآبادی میگوید: «برآورد ما این است که اجرای این طرح در مجموع طی پنج سال به حدود ۳۲ همت اعتبار نیاز دارد که ۸.۴ همت آن مربوط به نیازهای سازمان حفاظت محیط زیست است و بقیه در حوزه سازمان منابع طبیعی قرار میگیرد.»
خیرآبادی اقدام بعدی را که پس از حریق الیمالات دنبال شد، ایجاد یگان تخصصی مدیریت آتش عنوان میکند: «پیشنهاد دادیم یگانی تخصصی با مشارکت سازمان منابع طبیعی شکل بگیرد. پیشنویس این طرح هم تهیه شده و چندین جلسه درباره آن برگزار شده است و اکنون پیگیریهایش ادامه دارد.»
برای تشکیل این یگان مستقل به گفته سرپرست دفتر زیستگاهها و امور مناطق سازمان حفاظت محیطزیست دو پیشنهاد مطرح شده است. اینکه یک یگان مستقل مدیریت حریق تشکیل شود و یا مطابق پیشنهاد سازمان امور استخدامی، از محل ردیفهای موجود در دو سازمان، بخشی از نیروها بهعنوان نیروی آموزشدیده و تخصصی حریق جذب و سازماندهی شوند.
تشکیل پایگاههای اطفای حریق و تامین بالگردهای تخصصی
یکی از انتقادهایی که همواره در بحث اطفای حریق مطرح میشود مربوط به استفاده از بالگردهاست. خیرآبادی در همین زمینه از تأمین بالگردهای تخصصی اطفای حریق خبر میدهد: «بعد از حریق الیت، دولت مصوب کرد که اعتبارات لازم برای تأمین دستکم سه دستگاه بالگرد تخصصی در اختیار جمعیت هلالاحمر قرار گیرد تا این مجموعه خرید آنها را انجام دهد. این موضوع در حال پیگیری است و اگر به نتیجه برسد از آنها برای اطفای حریق بهره میگیریم.»
یکی از مشکلات در موضوع اطفای حریق نبودن پایگاههای اطفای حریق است که در آتشسوزی الیت هم مطرح بود. به گفته خیرآبادی از محل اعتبارات سالهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵، در الیت یک پایگاه اطفای حریق ایجاد میشود: «مقدمات کار، از جمله مسائل فنی، زمین و سایر هماهنگیها انجام شده و کلنگزنی، احداث و تجهیز آن به زودی انجام میشود.»
درباره نقش کشت خشخاش در حریقهای زاگرس اطلاعات مستندی نداریم
در حوزه زاگرس نیز برای دو پایگاه اطفای حریق در کردستان، در مناطق شاهو و کوسالان مصوبه گرفته شده است: «دو سه پایگاه دیگر داریم که حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد پیشرفت فیزیکی داشتهاند و در تلاشیم با نهایی شدن اعتبارات آنها در سازمان برنامه و بودجه، تا سال آینده به بهرهبرداری برسند.»
یکی از راهکارهایی که این روزها برای اطفای حریق مطرح شده، استفاده از هواپیماهای سمپاش است. خیرآبادی این موضوع را تایید میکند: «تعدادی از هواپیماهای سبک سمپاش در حال اورهال هستند تا از آنها برای اطفای حریق استفاده شود. ما قبلا در استان گلستان هم تجربه استفاده از هواپیماهای سبک را داشتهایم. این هواپیماها قدرت مانور خوبی دارند و میتوانند در هر نوبت حدود هزار تا دو هزار لیتر آب جابهجا کنند. اگر بهدرستی تجهیز و استفاده شوند، به نظر من ظرفیت کمک به عملیات را دارند.»
مسئله کشت خشخاش در زاگرس از سوی برخی اساتید جنگل و کنشگران محیط زیست به عنوان یکی از دلایل حریق مطرح شده است. آیا سازمان حفاظت محیطزیست در این زمینه به نتایجی رسیده است؟ پاسخ خیرآبادی به این پرسش منفی است: «در اینباره اطلاعات مستندی ندارم.»
الگوبرداری از نهضت سبز زاگرس برای اطفای حریق
خیرآبادی برنامههای پیشگیری از حریق را در دو بخش جنگلهای هیرکانی و جنگلهای زاگرس دستهبندی میکند: «در حوزه هیرکانی، با همکاری یونسکو برای نخستین بار برنامه فرماندهی حادثه (ICS) را تدوین کردهایم. در هفتههای اخیر نیز نخستین جلسه آن در ساری برگزار شد و فرماندهان یگان حفاظت و مدیران محیطزیست و منابع طبیعی استانهای مازندران، گلستان، گیلان، سمنان و خراسان شمالی در آن حضور داشتند. هدف این است که مدیریت حریق و فرماندهی حادثه را بهصورت علمی و ساختاریافته تدوین و تبیین کنیم.»
او درباره زاگرس به نشستی که آذر ماه سال قبل با حضور مدیران کل محیطزیست و منابع طبیعی استانهای زاگرسنشین، برگزار شد اشاره میکند: «در آن نشست دو روزه، مباحث مربوط به آموزش و پیشگیری بررسی شد. همچنین با شبکه تشکلهای مردمنهاد محیطزیست و منابع طبیعی و برخی فعالان از جمله شبکه تشکلهای مردمنهاد در حال پیش بردن برنامههایی برای توانمندسازی و ظرفیتسازی هستیم. برای نمونه، انجمن نهضت سبز زاگرس در استان کهگیلویه و بویراحمد کارهای خوبی انجام داده و ما در حال بررسی این تجربهها هستیم تا بتوانیم از آنها بهعنوان الگو در سایر استانها استفاده کنیم.»
تجهیزات کافی نیست؛ در پیشگیری ضعف جدی داریم
امید سجادیان، کنشگر محیطزیست و مدیر تشکل نهضت سبز زاگرس است. به گفته او بالگرد یا هواپیمای اطفای حریق فقط به این معنا نیست که از بالا آب بریزد و آتش خاموش شود. آب اگر از ارتفاع نامناسب رها شود، پودر میشود و آن اثربخشی لازم را ندارد: «آب باید بتواند سطح را خیس و خنک کند. صرف رها کردن آن از بالا لزوما به خاموش شدن آتش منجر نمیشود. بنابراین، استفاده از این تجهیزات باید بر اساس استاندارد و برنامه باشد.»
از نظر سجادیان ما هنوز در پیشگیری ضعف جدی داریم. پیشگیری یعنی اینکه قبل از وقوع آتشسوزی بدانیم چه مناطقی بیشتر دچار حریق میشوند، از چه زمانی این روند تشدید شده، علت چیست و سهم عامل انسانی چقدر است: «باید مشخص شود آیا علت حریقها گردشگری است، زمینخواری است، تعارضات محلی است، مسائل امنیتی است یا چیز دیگر. بدون این شناخت، هرچقدر هم تجهیزات بخریم، باز هم با بحران روبهرو خواهیم بود.»
به گفته این کنشگر محیطزیست مشکل این است که ما هنوز بهجای برنامه جامع مدیریت حریق، گاهی سراغ اقدامات پراکنده میرویم: «اینکه مثلا بگوییم «هر دهیار یک دمنده» یا «هر دهیار یک جنگلبان»، بدون آنکه پشتش برنامه، ساختار، آموزش، شفافیت و نظام پاسخگویی باشد، راهحل مؤثری نیست. پیشگیری، مشارکت مردمی، تیمهای محلی، ساختار اطفا و نحوه تخصیص اعتبار، همه باید در قالب یک برنامهریزی جامع و مبتنی بر شناخت تعارضها و علل حریق تعریف شوند. در غیر این صورت اقدامات پراکنده، حتی اگر پرهزینه باشند، لزوما نتیجه مطلوبی ندارد.»