هر کودک با 5 دندان شیری پوسیده راهی مدرسه میشود
کودکان ایرانی پیش از ورود به مدرسه بهطور متوسط پنج دندان شیری پوسیده دارند؛ وضعیتی که کارشناسان آن را نتیجه همزمان ضعف پیشگیری، تغییر سبک زندگی، گرانی خدمات دندانپزشکی و پوشش ناکافی بیمهها میدانند.
خندههایی با لکههای سیاه، تصویر امروز بسیاری از کودکان شش ساله ایرانی است. آنها در همین آغاز راه، با پنج دندان شیری پوسیده وارد دبستان میشوند و تا 15سالگی دو دندان دائمی پوسیده دارند.
بر اساس آخرین پیمایش ملی سلامت دهان و دندان، فقط حدود ۱۵ درصد کودکان ششساله ایرانی پوسیدگی دندان ندارند و در ۱۲ سالگی ۴۰ درصد کودکان بدون پوسیدگی هستند. همچنین در ۱۵ سالگی سهم نوجوانان بدون پوسیدگی به کمتر از یک درصد میرسد. به گفته مسئولان وزارت بهداشت، با انجام پیمایش جدید در سال 1405 وضعیت بدتر خواهد بود.
زهرا قربانی، مدیرکل دفتر سلامت دهان و دندان وزارت بهداشت به آتیه آنلاین میگوید: «وضعیت پوسیدگی دندانهای شیری در کشور ما مناسب نیست. با توجه به تغییر سبک زندگی و وقفهای که کرونا در آموزشهای مدارس ایجاد کرد و تغییرات 10 سال گذشته، شاخص پوسیدگی دندان در کودکان بالا رفته است.»
بهزاد لطیفیان، دندانپزشک کودکان نیز معتقد است پوسیدگی گسترده دندان کودکان امروز حاصل مجموعهای از عوامل است که سالها روی هم انباشته شدهاند: «عوامل فردی، اجتماعی، اقتصادی، رژیم غذایی، آموزش والدین و حتی ساختارهای کلان، باعث شدهاند که امروز با چنین وضعیتی روبهرو باشیم.»
دندانپزشکی؛ هزینهای کمرنگ در سبد خانواده
هزینه تامین وسایل موثر برای مراقبت از دندانها و نیز مراجعه به دندانپزشکی، کم نیست. مدیرکل دفتر سلامت دهان و دندان وزارت بهداشت میگوید: «به دلیل گرانی خدمات دندانپزشکی، این خدمات از سبد بسیاری از خانوادهها، بهویژه دهکهای پایین، حذف شده است. بسیاری از افراد زمانی مراجعه میکنند که دیگر تنها راه باقیمانده کشیدن دندان است.»
او معتقد است گسترش پوشش بیمهای میتواند نقش مهمی در افزایش دسترسی مردم به خدمات دندانپزشکی داشته باشد: «در حال حاضر، بیمههای پایه بخش محدودی از خدمات دندان کودکان را پوشش میدهند و برای بزرگسالان نیز پوشش عمدتاً به جرمگیری و کشیدن دندان محدود است، هرچند بیمه سلامت اخیراً برخی خدمات ترمیمی را نیز اضافه کرده است.»
لطیفیان نیز نبودن پوشش مناسب بیمه را یکی از عوامل اجتماعی مؤثر بر گسترش پوسیدگی میداند.
برخلاف تصور عمومی، قربانی میگوید کودکان مناطق محروم الزاماً پوسیدگی بیشتری ندارند و دسترسی کمتر به خوراکیهای شیرین در برخی مناطق باعث شده وضعیت بدتر نباشد، نکته اما دسترسی محدودتر به خدمات درمانی است: «به همین دلیل براساس تمهیدات وزارت بهداشت، دو سوم دندانپزشکان شبکه بهداشت در مناطق محروم و شهرهای زیر ۲۰ هزار نفر مستقر شدهاند.»
او از فعالیت حدود دو هزار و ۵۰۰ دندانپزشک در شبکه بهداشت کشور خبر میدهد که خدمات رایگان را به مادران باردار، مادران شیرده و کودکان زیر ۱۴ سال ارائه میکنند: «سهمیه عدالت آموزشی نیز با هدف تأمین دندانپزشک برای مناطق محروم ایجاد شده است تا فارغالتحصیلان پس از پایان تحصیل به محل تعهد خود بازگردند.»
مدرسه مهمترین محل پیشگیری است
وزارت بهداشت در برنامههای پیشگیری از بیماریهای دهان و دندان، بر مدارس تمرکز کرده است. براساس اعلام قربانی، وزارت بهداشت طی سالهای اخیر برنامههایی مانند وارنیش فلوراید، جشن «دندان شش»، پویش «دو دوتا یادت نره»، آموزش گروهی مسواک زدن، غربالگری سلامت دهان و توزیع مسواک و خمیردندان در برخی استانهای محروم را اجرا کرده است: «تمرکز اصلی ما روی دانشآموزان ابتدایی است. در سال ۱۴۰۱ برای حدود نیمی از دانشآموزان ابتدایی کشور وارنیش فلوراید رایگان انجام شد و در هفت استان محروم نیز بستههای آموزشی و بهداشتی در اختیار دانشآموزان قرار گرفت.» با این حال مجازی شدن آموزش در دوران کرونا و تعطیلیهای مکرر مدارس در هنگام اعتراضات اجتماعی و دو جنگ، پایش وضعیت بهداشت دهان و دندان دانشآموزان را سخت و در مواردی غیرممکن کرده است.
فلوراید؛ قربانی شایعات
در کنار رعایت بهداشت، فلورایدتراپی یکی از مهمترین ابزارهای پیشگیری از پوسیدگی است. قربانی میگوید: «فلوراید باعث تقویت مینای دندان میشود و مقاومت آن را در برابر اسید افزایش میدهد. در بسیاری از کشورها از جمله آمریکا، کانادا و استرالیا، فلوراید به آب آشامیدنی اضافه میشود.»
لطیفیان از مقاومت برخی خانوادهها در برابر وارنیش فلوراید انتقاد میکند: «متأسفانه برخی والدین تحتتأثیر مطالب غیرعلمی فضای مجازی، تصور میکنند فلوراید خطرناک است و اجازه انجام وارنیش فلوراید را نمیدهند و در طرحهای مدارس شرکت نمیکنند؛ در حالی که این ادعاها هیچ پشتوانه علمی ندارند و وارنیش فلوراید یکی از مؤثرترین روشهای پیشگیری از پوسیدگی است.»
آغاز پوسیدگی از دندان شیری است
بسیاری از خانوادهها تصور میکنند دندانهای شیری اهمیت چندانی ندارند. قربانی، دانشیار گروه سلامت دهان دانشکده دندانپزشکی علوم پزشکی شهید بهشتی میگوید: «پوسیدگی از همان ابتدای رویش دندانهای شیری آغاز میشود. اگر مراقبت مناسب انجام نشود، این پوسیدگی خیلی سریع پیشرفت میکند.»
لطیفیان تأکید میکند بیتوجهی به دندانهای شیری، پیامدهای بلندمدتی دارد: «هنوز در بعضی خانوادهها این باور وجود دارد که دندان شیری میافتد و نیازی نیست برای آن هزینه یا وقت صرف شود، در حالی که همین دندانهای شیری پوسیده، زمینه پوسیدگی دندانهای دائمی را هم فراهم میکنند.»
پوسیدگی گران
لیلا 30 ساله است و از آسیبی که کشیدن دندان شش در دوران راهنمایی به او زد با حسرت یاد میکند: «جای خالی آن دندان چند دندان سالم دیگرم را هم از بین برد و سالهاست بیشتر فشار روی یک طرف دهانم است. ایمپلنت هم همیشه گران است و نمیتوانم پولی برایش بپردازم.»
پوسیدگی دندان تنها به از دست رفتن یک دندان ختم نمیشود. لطیفیان میگوید: «پوسیدگیهای درماننشده میتوانند رشد فک را مختل کنند، بر تغذیه و تکلم اثر بگذارند، اعتمادبهنفس کودک را کاهش دهند و زمینه بیماریهای قلبی را در بزرگسالی فراهم کنند.»
به گفته او سلامت دهان را نباید موضوعی جدا از سلامت عمومی دانست: «متأسفانه دندانپزشکی در کشور ما چه از سوی مسئولان (عدم تشکیل معاونت مستقل در وزارت بهداشت) و چه از سوی والدین (کمتوجهی به معاینات دورهی کودکان) مورد بیمهری قرار گرفته است. در حالی که هزینههای ناشی از بیماریهای دهان برای دولت، بسیار بیشتر از بسیاری از بیماریهای دیگر است. خوشحالکننده است که برخی مادران پیش از بارداری به فکر سلامت دندان خود هستند، اما جای تأسف دارد که همین آگاهی را پس از تولد کودک، برای مراقبت از دندانهای او به کار نمیگیرند.»
قربانی نیز تأکید میکند آینده سلامت دهان کودکان بیش از هر چیز به پیشگیری وابسته است: «اگر آموزش از دوران بارداری آغاز شود، والدین نقش خود را بشناسند، تغذیه اصلاح شود، استفاده از فلوراید افزایش یابد، برنامههای مدرسهمحور استمرار پیدا کند و پوشش بیمهای گسترش یابد، میتوان روند رو به رشد پوسیدگی را متوقف کرد: «بر همین اساس غربالگری دهان و دندان در حال حاضر در ورود به پایههای اول، چهارم، هفتم و دهم دبستان در سراسر کشور انجام میشود.»
چرا دندانها پوسیده میشوند؛ سبقت غذاهای فرآوری شده از خوراکیهای شیرین
اینکه چرا یک دندان پوسیده میشود، پاسخ سادهای ندارد. لطیفیان پوسیدگی دندان را حاصل تعامل سه عامل میداند: «بهداشت ضعیف که همان عدم استفاده از مسواک، نخ و دهانشویه است، رژیم غذایی ناسالم شامل قندهای چسبناک، فستفود و غذاهای فراوری شده که محیط دهان را برای رشد باکتریهای پوسیدگیزا مساعد میکنند و استعداد ژنتیکی که در آن مینای ضعیف مادرزادی دندان را در برابر دو عامل قبلی آسیبپذیرتر میسازد.»
در کنار این عوامل، قربانی نیز بر نقش پلاک دندانی تأکید میکند و میگوید: «پلاک دندانی به طور طبیعی روی سطح دندان تشکیل میشود. اگر با مسواک و نخ دندان به طور کامل پاک نشود، باکتریهای موجود در آن قند را به اسید تبدیل میکنند و همین اسید مینای دندان را تخریب میکند.»
اغلب افراد تصور میکنند تنها شکلات و شیرینی عامل پوسیدگی هستند، اما متخصصان میگویند فهرست خوراکیهای آسیبرسان بسیار طولانیتر است. به گفته لطیفیان سبک تغذیه کودکان امروز نسبت به گذشته تغییر کرده است: «رژیم غذایی نسل جدید سرشار از اسنکها، غذاهای فرآوریشده و فستفودهاست. این مواد فقط به دلیل قندشان مشکلساز نیستند؛ بلکه محیط دهان را برای رشد میکروبهای پوسیدگیزا مستعد میکنند.»
او حذف کامل این خوراکیها از زندگی کودکان را واقعبینانه نمیداند، اما معتقد است مصرف آنها باید مدیریت شود: «اگر کودک شکلات یا چیپس میخورد، بهتر است بعد از آن از خوراکیهایی مانند سیب یا هویج استفاده کند یا در اولین فرصت مسواک بزند.»
این دندانپزشک همچنین از پنیر به عنوان یکی از بهترین خوراکیهای محافظ دندان نام میبرد چون فسفات موجود در پنیر باعث میشود محیط دهان برای پوسیدگی نامناسب شود: «حتی اگر کودک فرصت مسواک زدن قبل از مدرسه را نداشت، بهتر است آخرین چیزی که میخورد، یک تکه پنیر باشد.»
یکی از اشتباهات رایج، مراجعه به دندانپزشک تنها پس از شروع درد است. لطیفیان میگوید: «اولین مراجعه کودک باید همزمان با رویش نخستین دندان شیری، یعنی حدود ششماهگی باشد. در همان مراجعه، دندانپزشک درباره تغذیه، نحوه شیر خوردن، مسواک انگشتی و مراقبتهای لازم به والدین آموزش میدهد.»
لطیفیان معتقد است سپردن کامل مسواک به کودک در سالهای نخست، اشتباه است: «تا زمانی که کودک مهارت نوشتن روان را پیدا نکرده، مهارت مسواک زدن مؤثر هم ندارد. بنابراین تا پایان کلاس اول دبستان، والدین باید خودشان مسواک زدن کودک را کامل کنند.»
هرچند هدف وزارت بهداشت از اجرای برنامههای مختلف، کاهش پوسیدگی دندانی و افزایش دسترسی مردم به خدمات دندانپزشکی است، اما تا زمانی که درمان برای بسیاری از خانوادهها کالایی گرانقیمت باشد و پیشگیری جایگاه واقعی خود را پیدا نکند، تصویر آینده، نسلی است که سلامت دهان خود را خیلی زودتر از آنچه باید، از دست میدهد.