«زندگی فقط کار نیست»؛ برزیل هفته شش‌روزه را کنار گذاشت
برزیل سقف کار هفتگی را از ۴۴ به ۴۰ ساعت کاهش می‌دهد و دو روز استراحت در هفته را بدون کم شدن حقوق به رسمیت می‌شناسد. تغییری که بیش از ۳۰ میلیون کارگر را دربرمی‌گیرد و برای ۱۶ میلیون نفری که اکنون شش روز در هفته کار می‌کنند معنای ساده‌ای دارد؛ یک روز دیگر از هفته به زندگی برمی‌گردد.
برای لیلیان کریستو دوس سانتوس تنها روز تعطیل هفته چندان شبیه تعطیلی نیست. این فروشنده ۵۰ ساله یک فروشگاه لوازم خانگی در سالوادور برزیل شش روز کار می‌کند و روز هفتم باید خانه را تمیز کند و به خانواده برسد. می‌گوید وقتی برای پزشک رفتن ندارد. نمی‌تواند به ساحل یا آرایشگاه برود و فرصتی برای درس خواندن هم پیدا نمی‌کند. روایت او یکی از نمونه‌های همان الگوی کاری است که حالا برزیل تصمیم گرفته کنار بگذارد؛ شش روز کار و یک روز استراحت.
کنگره برزیل اصلاحیه قانون اساسی را تصویب کرده که بر اساس آن هفته کاری شش‌روزه ممنوع می‌شود و سقف ساعت کار هفتگی از ۴۴ به ۴۰ ساعت کاهش پیدا می‌کند. مهم‌تر اینکه کاهش ساعت کار با کاهش حقوق همراه نخواهد بود و کارگران باید از دو روز استراحت در هفته برخوردار شوند. دولت برزیل شمار کسانی را که ممکن است از مقررات تازه بهره ببرند بیش از ۳۰ میلیون نفر اعلام کرده و آسوشیتدپرس این تعداد را بیش از ۳۷ میلیون نفر برآورد کرده است.
در حال حاضر حدود ۱۶ میلیون نفر در برزیل با الگوی «شش روز کار و یک روز تعطیلی» کار می‌کنند. بخش بزرگی از آنها در فروشگاه‌ها رستوران‌ها و هتل‌ها شاغل‌اند؛ مشاغلی که بسیاری از کارکنانشان در گروه‌های کم‌درآمد قرار دارند. اصلاحیه تازه بیش از همه قرار است همین بخش از بازار کار را تغییر دهد.
از ۴۴ ساعت تا دو روز برای زندگی
تغییر یک‌شبه اتفاق نمی‌افتد. پس از ابلاغ رسمی اصلاحیه ۶۰ روز فرصت داده می‌شود تا هفته کاری شش‌روزه کنار گذاشته شود و سقف کار هفتگی از ۴۴ به ۴۲ ساعت برسد. ۱۴ ماه بعد سقف کار به ۴۰ ساعت کاهش پیدا می‌کند.
همین سرعت اجرا یکی از محل‌های اصلی اختلاف دولت و کارفرمایان بود. بخشی از صاحبان کسب‌وکار و قانون‌گذاران خواهان دوره‌ای طولانی‌تر بودند و پیشنهاد کرده بودند کاهش ساعت کار طی ۱۰ سال انجام شود. تشکل‌های کارفرمایی نیز هشدار داده‌اند که کاهش ساعت کار می‌تواند هزینه بنگاه‌ها را بالا ببرد و حتی به کاهش اشتغال منجر شود. فلاویو بولسونارو نیز پیش‌تر از احتمال «بیکاری گسترده» سخن گفته بود اما در آستانه رأی‌گیری موضع خود را تغییر داد. نظرسنجی‌ها نشان می‌داد بیش از ۷۰ درصد مردم برزیل از کاهش ساعت کار حمایت می‌کنند.
اما پژوهشگران بازار کار روی بخش دیگری از صورت‌حساب هفته شش‌روزه دست می‌گذارند؛ هزینه‌ای که در حساب شرکت‌ها دیده نمی‌شود.
ماریلانه اولیویرا تکسیرا استاد و پژوهشگر دانشگاه کامپیناس که ماه‌ها پیامدهای این تغییر را بررسی کرده می‌گوید شواهد کافی درباره آسیب یک روز تعطیلی در هفته وجود دارد. به گفته او کسانی که شش روز در هفته کار می‌کنند عملاً فرصت بسیار محدودی برای زندگی اجتماعی دارند و این وضعیت می‌تواند با فرسودگی بیماری و افزایش خطرهای محیط کار همراه شود.
این فشار برای زنان سنگین‌تر است. پایان ساعت کار برای بسیاری از زنان به معنای پایان کار روزانه نیست و بخش دیگری از کار در خانه آغاز می‌شود؛ آشپزی نظافت مراقبت از کودک یا سالمند و مجموعه‌ای از فعالیت‌های بدون مزد که همچنان سهم بیشتری از آن بر دوش زنان است. در چنین شرایطی یک روز تعطیل بیشتر فقط زمان فراغت نیست بلکه بخشی از زمانی است که میان کار مزدی و کار بدون مزد تقسیم شده است.
مطالبه‌ای که از شبکه‌های اجتماعی به قانون اساسی رسید
داستان کاهش ساعت کار برزیل ابتدا از ساختمان دولت و پارلمان شروع نشد. یک دستیار داروخانه کارزاری در شبکه اجتماعی تیک‌تاک با عنوان «زندگی فراتر از کار» راه انداخت. مطالبه اصلی ساده بود؛ پایان دادن به برنامه شش روز کار و یک روز استراحت.
حرکت به تدریج گسترده شد. بنیان‌گذار آن بعدتر وارد سیاست شد و حزب کارگران و لولا نیز از مطالبه حمایت کردند. موضوعی که ابتدا تجربه روزمره کارکنان فروشگاه‌ها داروخانه‌ها رستوران‌ها و دیگر مشاغل خدماتی بود سرانجام تا اصلاح قانون اساسی پیش رفت.
لولا پس از رأی سنا نوشت پایان دادن به الگوی شش روز کار فقط تغییر ساعت کاری نیست بلکه به معنای «زمان بیشتر برای زندگی استراحت خانواده دیدن بزرگ شدن فرزندان و مراقبت از خود» است.
جمله‌ای که در نامه او به مسیحیان انجیلی نیز تکرار شد کوتاه‌تر بود: «زندگی فقط کار نیست.»
برزیل و ایران؛ هر دو ۴۴ ساعت اما نه برای مدت طولانی‌تر
نقطه شروع برزیل برای کارگران ایرانی آشناست. ماده ۵۱ قانون کار ایران نیز سقف کار عادی را ۴۴ ساعت در هفته تعیین کرده است. ماده ۶۲ همین قانون جمعه را تعطیل هفتگی کارگران با مزد می‌داند و تصریح می‌کند در هر صورت داشتن یک روز معین تعطیلی در هفته اجباری است. قانون البته امکان تنظیم کار در پنج روز هفته و استفاده از دو روز تعطیلی را هم پیش‌بینی کرده اما سقف قانونی همچنان همان ۴۴ ساعت است.
برزیل حالا از همین عدد فاصله می‌گیرد. در پایان دوره اجرای قانون کارگر مشمول این اصلاحیه به جای ۴۴ ساعت در هفته حداکثر ۴۰ ساعت کار خواهد کرد و دو روز استراحت خواهد داشت بدون اینکه حقوقش به دلیل این چهار ساعت کاهش کم شود.
برای کارگری که شش روز هفته پشت صندوق فروشگاه می‌ایستد یا در آشپزخانه رستوران کار می‌کند تغییر روی کاغذ فقط چهار ساعت است. برای لیلیان دوس سانتوس اما حساب هفته طور دیگری است؛ شاید بالاخره زمانی برای رفتن به پزشک درس خواندن یا حتی رفتن به ساحل باقی بماند.