وقتی زمین آبا و اجدادی هم گران می‌شود؛ روایت دشوارتر شدن زندگی روستاییان
روستا روزگاری با زمین‌های کشاورزی، خانه‌های خانوادگی و هزینه‌های کمتر زندگی شناخته می‌شد؛ اما حالا برای بخشی از روستاییان، ماندن در همان خانه و زمین آبا و اجدادی هم آسان نیست.
به گزارش آتیه‌آنلاین، گرانی زمین و مسکن، دشواری تأمین درآمد پایدار، کمبود فرصت‌های شغلی و نابرابری در دسترسی به خدمات، زندگی در روستا را با چالش‌های تازه‌ای روبه‌رو کرده است؛ تا جایی که به گفته رئیس کمیسیون عمران مجلس، دلالی و نبود شفافیت در طرح‌های هادی، تأمین زمین و مسکن را برای بسیاری از روستاییان دشوار کرده است.
وقتی زمین در روستا هم کالای گران‌قیمت می‌شود
محمدرضا رضایی‌کوچی، رئیس کمیسیون عمران مجلس، در مراسم رونمایی از سامانه «ساختار» بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، با اشاره به مهاجرت از روستاها به شهرها، یکی از مشکلات اساسی روستاییان را تأمین زمین و مسکن دانست. به گفته او، نبود شفافیت کافی در طرح‌های هادی روستایی و فعالیت دلالان و واسطه‌ها، قیمت زمین و خانه را افزایش داده و حتی ساکنان بومی را برای تهیه مسکن مناسب با مشکل مواجه کرده است.
این مسئله فقط به خرید یک قطعه زمین یا ساخت خانه محدود نمی‌شود. در روستا، زمین علاوه بر محل سکونت، می‌تواند ابزار تولید و منبع درآمد خانواده باشد. افزایش قیمت آن، هم هزینه تشکیل زندگی برای جوانان روستایی را بالا می‌برد و هم ممکن است دسترسی کشاورزان و خانوارهای کم‌درآمد به زمین مناسب را محدود کند.
از سوی دیگر، وقتی اطلاعات مربوط به کاربری زمین، محدوده قانونی روستا و امکان ساخت‌وساز روشن نباشد، متقاضیان برای تصمیم‌گیری به واسطه‌ها وابسته می‌شوند؛ وضعیتی که می‌تواند زمینه سردرگمی، افزایش هزینه‌ها و خریدهای پرریسک را فراهم کند.
چرا روستاییان راه شهر را در پیش می‌گیرند؟
مسکن تنها یکی از حلقه‌های زنجیره مشکلات روستاییان است. اشتغال پایدار، درآمد قابل اتکا، دسترسی به خدمات درمانی و آموزشی و امکان برخورداری از زیرساخت‌های مناسب نیز در تصمیم خانواده‌ها برای ماندن یا مهاجرت نقش دارند.
برآوردهای جمعیتی مبتنی بر داده‌های مرکز آمار ایران نشان می‌دهد جمعیت روستایی و غیرساکن کشور در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۹ میلیون و ۷۵۴ هزار نفر، معادل ۲۳ درصد جمعیت ایران، بوده است؛ در مقابل، سهم جمعیت شهری به حدود ۷۷ درصد رسیده است. این ارقام به‌تنهایی علت مهاجرت را مشخص نمی‌کنند، اما اهمیت توجه به شرایط زندگی و ماندگاری جمعیت در روستاها را نشان می‌دهند.
در حوزه اشتغال نیز کشاورزی همچنان یکی از پایه‌های مهم اقتصاد روستایی است؛ با این حال، کاهش نیروی کار کشاورزی در مقیاس ملی و وابستگی درآمد بسیاری از خانوارها به فعالیت‌های فصلی، اهمیت متنوع‌سازی مشاغل روستایی را برجسته می‌کند. توسعه صنایع تبدیلی محصولات کشاورزی، مشاغل خانگی، گردشگری مسئولانه و کسب‌وکارهای محلی می‌تواند به ایجاد درآمدی فراتر از فصل برداشت کمک کند؛ البته به شرط دسترسی به بازار، سرمایه، آموزش و زیرساخت مناسب.
آیا شفافیت زمین می‌تواند به ماندگاری روستاییان کمک کند؟
رونمایی از سامانه «ساختار» در بنیاد مسکن، تلاشی برای ساماندهی اطلاعات زمین و مسکن روستایی است. طبق توضیحات رئیس کمیسیون عمران مجلس، این سامانه امکان دسترسی به اطلاعاتی درباره کاربری زمین، قرار گرفتن آن در محدوده روستا و ظرفیت احتمالی الحاق زمین به محدوده‌های روستایی را فراهم می‌کند.
رضایی‌کوچی همچنین از وجود حدود ۴۰ هزار روستای دارای بیش از ۲۰ خانوار سخن گفته و بر ضرورت هماهنگی دستگاه‌های مسئول تأکید کرده است. به اعتقاد او، تعدد نهادهای متولی و گاه موازی‌کاری آنها، در کنار مشکلات اقتصادی، ماندگاری جمعیت در روستاها را دشوار می‌کند.
با این حال، شفافیت اطلاعات به‌تنهایی برای حل بحران کافی نیست. اگر زمین قابل ساخت در دسترس خانوارهای بومی قرار نگیرد، تسهیلات مسکن با توان بازپرداخت آنان متناسب نباشد و فرصت‌های درآمدزایی در روستا شکل نگیرد، کاهش ابهام در معاملات لزوماً به خانه‌دار شدن جوانان منجر نخواهد شد.
زندگی روستایی تنها یک شیوه سکونت نیست؛ بخشی از ظرفیت تولید غذا، حفظ محیط طبیعی و تداوم فرهنگ‌های محلی کشور به آن وابسته است. حفظ این ظرفیت نیز با توصیه به ماندن مردم در روستا محقق نمی‌شود؛ روستاییان زمانی می‌توانند آینده خود را در زادگاهشان بسازند که دسترسی به زمین، مسکن، شغل و خدمات ضروری برایشان امکان‌پذیر باشد.