زنگ خطر گسترش بیابان در ایران؛ ۳۲ میلیون هکتار سرزمین درگیر خشکی و فرسایش
در حالی که تغییرات اقلیمی، کاهش بارندگیها و افت منابع آبی به یکی از مهمترین چالشهای زیستمحیطی ایران تبدیل شده است، آمارهای جدید سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور نشان میدهد روند بیابانی شدن اراضی همچنان ادامه دارد و فشار ناشی از فعالیتهای انسانی بر منابع طبیعی، این روند را تشدید کرده است.
به گزارش آتیهآنلاین، معاون آبخیزداری، امور مراتع و بیابان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با اشاره به فرارسیدن روز جهانی مقابله با بیابانزایی اعلام کرده است که حدود ۳۲ میلیون هکتار از اراضی ایران در محدوده بیابان قرار دارد؛ رقمی که معادل نزدیک به یکپنجم مساحت کل کشور است و نشان میدهد بیابانزایی همچنان یکی از جدیترین تهدیدهای زیستمحیطی ایران محسوب میشود.
۱۴ میلیون هکتار کانون بحرانی فرسایش بادی
بر اساس آمارهای ارائه شده، حدود ۱۴ میلیون هکتار از اراضی کشور به عنوان کانونهای بحرانی فرسایش بادی شناخته میشوند؛ مناطقی که منشأ تولید گرد و غبار و ریزگردها هستند و آثار آن نه تنها بر محیط زیست بلکه بر سلامت عمومی، کشاورزی و اقتصاد نیز مشهود است.
در همین راستا طی سالهای گذشته بیش از ۷ میلیون هکتار عملیات احیای اراضی بیابانی در کشور انجام شده و همچنین در بیش از ۱.۴ میلیون هکتار از کانونهای بحرانی، جنگلکاری دستکاشت و عملیات مالچپاشی برای کنترل فرسایش بادی اجرا شده است. با این حال گستردگی مناطق در معرض خطر نشان میدهد اقدامات انجام شده هنوز با ابعاد بحران فاصله قابل توجهی دارد.
کشاورزی ناپایدار؛ یکی از عوامل اصلی بیابانزایی
کارشناسان معتقدند بخش مهمی از روند تخریب سرزمین در ایران به الگوی بهرهبرداری از منابع آب و خاک بازمیگردد. به گفته معاون سازمان منابع طبیعی، استفاده نامتوازن از طبیعت برای توسعه فعالیتهای کشاورزی، برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی و اجرای برخی پروژههای عمرانی بدون توجه به ظرفیتهای اکولوژیک، از مهمترین عوامل گسترش بیابانها در کشور هستند.
این هشدار در شرایطی مطرح میشود که ایران طی دهههای اخیر با افت شدید سطح آبهای زیرزمینی، خشک شدن تالابها و کاهش پوشش گیاهی در بسیاری از مناطق روبهرو بوده است. پدیدهای که زمینه را برای افزایش فرسایش خاک و شکلگیری کانونهای جدید گرد و غبار فراهم کرده است.
۲.۳ میلیون هکتار زمین کشاورزی رها شده
یکی از نکات قابل توجه در آمارهای جدید، وجود حدود ۲.۳ میلیون هکتار اراضی کشاورزی رها شده در کشور است. این زمینها به دلیل کاهش منابع آب، افت بهرهوری اقتصادی یا مشکلات بهرهبرداری، از چرخه تولید خارج شدهاند و اکنون به یکی از منابع تولید گرد و غبار و کانونهای فرسایش بادی تبدیل شدهاند.
کارشناسان محیط زیست معتقدند احیای این اراضی و بازگرداندن آنها به چرخه تولید پایدار میتواند نقش مهمی در کاهش روند بیابانزایی داشته باشد.
سهم معادن و مناطق حفاظتشده در بحران گرد و غبار
آمارها نشان میدهد حدود ۷۲۶ هزار هکتار از کانونهای بحران فرسایش بادی در حوزه فعالیتهای معدنی قرار دارند. همچنین نزدیک به ۸۰۰ هزار هکتار از این کانونها در مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست واقع شدهاند که مدیریت آنها نیازمند هماهنگی میان دستگاههای مختلف است.
این موضوع نشان میدهد مقابله با بیابانزایی تنها وظیفه یک دستگاه اجرایی نیست و نیازمند برنامهریزی مشترک میان بخشهای محیط زیست، کشاورزی، صنعت و منابع طبیعی است.
تهدیدی فراتر از مرزهای ایران
بحران گرد و غبار در ایران تنها منشأ داخلی ندارد. طبق اعلام سازمان منابع طبیعی، هشت کانون فعال گرد و غبار در کشورهای همسایه از جمله عراق، افغانستان، پاکستان، عربستان سعودی، کویت و قطر شناسایی شده که مجموع مساحت آنها به حدود ۲۷۰ میلیون هکتار میرسد.
این رقم نزدیک به هشت برابر وسعت بیابانهای ایران است و نشان میدهد بخش مهمی از ریزگردهای ورودی به کشور منشأ فرامرزی دارند. از همین رو کارشناسان بر تقویت دیپلماسی محیط زیست و همکاریهای منطقهای برای مدیریت مشترک این کانونها تأکید میکنند.
راهکار مقابله با بیابانزایی چیست؟
متخصصان منابع طبیعی معتقدند کنترل برداشت آبهای زیرزمینی، اصلاح الگوی کشت، توسعه کشاورزی سازگار با اقلیم، احیای پوشش گیاهی، مدیریت پایدار معادن و افزایش مشارکت جوامع محلی از مهمترین راهکارهای مهار روند بیابانزایی در کشور است.
اگرچه طی سالهای گذشته اقدامات گستردهای برای تثبیت شنهای روان و احیای اراضی بیابانی انجام شده، اما تداوم خشکسالیها و فشار فزاینده بر منابع طبیعی نشان میدهد مقابله با بیابانزایی نیازمند برنامهای فراتر از اقدامات مقطعی و با مشارکت همه دستگاهها و مردم خواهد بود؛ چرا که تخریب سرزمین، تنها یک چالش زیستمحیطی نیست، بلکه تهدیدی مستقیم برای امنیت غذایی، منابع آب و توسعه پایدار کشور به شمار میرود.