زنگ خطر برای خزر؛ یک متر کاهش تراز آب در پنج سال
بررسیهای سازمان حفاظت محیط زیست نشان میدهد تراز آب دریای خزر در پنج سال گذشته حدود یک متر کاهش یافته و تغییر اقلیم و افزایش تبخیر، عامل اصلی تشدید روند عقبنشینی آب در سالهای اخیر بوده است.
به گزارش آتیه آنلاین؛ مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگیهای دریایی سازمان حفاظت محیط زیست با هشدار نسبت به روند فزاینده کاهش تراز آب دریای خزر اعلام کرد که این پهنه آبی در چهار تا پنج سال گذشته حدود یک متر از سطح خود را از دست داده است؛ رقمی که در مقایسه با روند چند دهه گذشته، کاهش قابل توجهی محسوب میشود.
به گزارش ایرنا، امید صدیقی گفت: از سال ۱۳۷۴ تاکنون سطح تراز آب دریای خزر حدود ۲.۵ متر کاهش یافته که یک متر از این افت تنها در چهار تا پنج سال اخیر رخ داده است. به گفته وی، در حالی که طی ۲۵ سال بین سالهای ۱۳۷۴ تا ۱۴۰۰ مجموع کاهش تراز حدود یک و نیم متر بود، روند افت سطح آب از سال ۱۴۰۰ به بعد به شکل محسوسی شتاب گرفته است.
نوسانات تاریخی خزر؛ پدیدهای طبیعی با شدت بیسابقه
صدیقی با اشاره به اینکه دریای خزر در طول تاریخ همواره دچار نوسانهای دورهای بوده است، توضیح داد که سطح آب این دریا به صورت طبیعی دورههای افزایشی و کاهشی را تجربه میکند. بررسیهای تاریخی نشان میدهد خزر در صدها و حتی هزاران سال گذشته بارها با تغییرات شدید تراز مواجه شده است.
وی افزود: پس از افزایش شدید سطح آب در دهه ۷۰ و خسارت به بسیاری از تأسیسات و ساختوسازهای ساحلی، از سال ۱۳۷۴ روند کاهش تراز آغاز شد و تاکنون ادامه دارد. با این حال، آنچه امروز موجب نگرانی شده، نه اصل کاهش سطح آب بلکه سرعت بالای این روند است.
سرعت افت تراز آب سه برابر شده است
به گفته مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگیهای دریایی سازمان حفاظت محیط زیست، در گذشته میزان کاهش سالانه تراز آب خزر معمولاً بین یک تا دو سانتیمتر بود. از سال ۱۳۷۴ تا ۱۴۰۰ نیز متوسط افت سالانه به حدود هفت تا هشت سانتیمتر رسید، اما در سالهای اخیر این رقم به حدود ۲۰ سانتیمتر در سال افزایش یافته است.
وی تاکید کرد که در برخی سالها حتی کاهش سالانه ۲۱ تا ۲۲ سانتیمتری نیز ثبت شده که بیانگر ورود خزر به مرحلهای نگرانکننده از افت تراز آب است.
بیشترین عقبنشینی آب در شرق خزر
صدیقی گفت که پیامد اصلی این کاهش تراز، پسروی گسترده آب در مناطق کمشیب ساحلی است. به همین دلیل مناطقی مانند خلیج گرگان، شبهجزیره میانکاله و گمیشان بیشترین تأثیر را از این پدیده پذیرفتهاند.
وی توضیح داد که به دلیل شیب بسیار اندک بستر در شرق دریای خزر، هر مقدار کاهش سطح آب میتواند به عقبنشینی قابل توجه خط ساحلی منجر شود و زیستگاههای طبیعی و اکوسیستمهای حساس منطقه را تحت تأثیر قرار دهد.
تغییر اقلیم؛ عامل اصلی بحران
به گفته این مقام سازمان حفاظت محیط زیست، مطالعات مشترک کشورهای حاشیه خزر نشان میدهد مهمترین عامل افت تراز آب در سالهای اخیر، تغییر اقلیم و افزایش دماست که به افزایش میزان تبخیر از سطح دریا منجر شده است.
وی توضیح داد که تعادل آبی دریای خزر به دو عامل اصلی وابسته است؛ ورودی آب از طریق بارشها و رودخانهها و خروج آب از طریق تبخیر. در سالهای اخیر افزایش دما موجب شده میزان تبخیر از میزان آب ورودی پیشی بگیرد و تعادل آبی این دریاچه بزرگ برهم بخورد.
صدیقی با اشاره به نقش رود ولگا به عنوان مهمترین منبع تأمین آب خزر گفت: حدود ۸۰ درصد آب ورودی دریای خزر از طریق این رودخانه تأمین میشود و سهم رودخانههای ایران تنها حدود پنج درصد است.
نقش فعالیتهای انسانی چقدر است؟
مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگیهای دریایی سازمان حفاظت محیط زیست گفت که فعالیتهای انسانی از جمله ساخت سدها و برداشت آب از رودخانهها نیز در این روند بیتأثیر نیستند، اما سهم آنها نسبت به عوامل اقلیمی کمتر ارزیابی میشود.
به گفته وی، برآوردها نشان میدهد حدود ۸۰ درصد وضعیت کنونی ناشی از تغییر اقلیم و افزایش تبخیر و حدود ۲۰ درصد ناشی از مداخلات انسانی است؛ هرچند خود تغییر اقلیم نیز تا حد زیادی نتیجه فعالیتهای انسانی در مقیاس جهانی به شمار میرود.
نگرانی مشترک کشورهای حاشیه خزر
صدیقی با بیان اینکه کشورهای شمالی دریای خزر از جمله روسیه و قزاقستان بیش از ایران در معرض آسیب قرار دارند، گفت: کمعمق بودن بخش شمالی خزر باعث شده کاهش تراز آب تأثیر بیشتری بر بنادر و زیرساختهای این کشورها داشته باشد و در برخی مناطق فعالیت عادی بنادر با مشکل مواجه شود.
وی افزود: کاهش سطح آب خزر به دغدغه مشترک پنج کشور ساحلی تبدیل شده است. در همین راستا، کشورهای عضو کنوانسیون تهران در حال تدوین برنامه اقدام منطقهای برای سازگاری با کاهش تراز آب و کاهش آثار آن هستند.
به گفته صدیقی، پیشنویس این برنامه آماده شده و قرار است در هفتمین اجلاس کنوانسیون تهران که تابستان امسال در تهران برگزار میشود، به تصویب نهایی برسد تا با تأمین بودجه، اقدامات اجرایی برای مقابله با پیامدهای کاهش سطح آب دریای خزر آغاز شود.