از قوطی تا گوشی؛ هرمز چطور سبد خرید جهانی را گران کرد؟
بستهشدن سهماهه تنگه هرمز و بازگشایی اخیر آن، وابستگی عمیق اقتصاد جهانی را آشکار کرد. از گوگرد و هلیم تا آلومینیوم و پلاستیک، جنگ ایران زنجیره تامین را در هم ریخت و آثار آن بر سفره مردم جهان دیده میشود.
بازگشایی تنگه هرمز پس از سه ماه محاصره، وابستگی شگفتآور اقتصاد جهانی به این آبراه را عیان کرد. در این مدت مشخص شد که بهطور معمول یکپنجم از گاز طبیعی مایع و فرآوردههای نفتی جهان از این مسیر عبور میکند، اما افزایش قیمت انرژی تنها نوک کوه یخ بود. با وجود آتشبس و بازگشایی تنگه، اثرات مخرب محاصره بر زنجیره تامین کالاهای پاییندستیِ سوختهای فسیلی مانند گوگرد، هلیم، نیتروژن، آلومینیوم و پلاستیک همچنان باقی است. از نوشابه رژیمی تا صنعت نیمههادی، تاثیر این درگیری سهماهه فراتر از خود محاصره و بازگشایی مجدد، در سراسر جهان محسوس خواهد بود.
داستان با سوختهای فسیلی، شاهرگ حیاتی اقتصاد جهان آغاز میشود، اما بر تک تک اقلام سفره مردم در سراسر جهان تاثیرگذار است. افزون بر کاربردهای نسبتا مستقیم الانجی، نفت و دیگر فرآوردهها در حملونقل و تولید برق، صنعت سوختهای فسیلی در کشورهای حوزه خلیجفارس انبوهی از محصولات جانبی را تولید میکند.
سولفور
در فرایند پالایش نفت و گاز طبیعی، ناخالصیهای گوگرد جدا شده و به اسید سولفوریک، معروف به «پادشاه مواد شیمیایی» تبدیل میشوند. در اول ماه مه، چین که بزرگترین واردکننده گوگرد و صادرکننده اسید سولفوریک جهان است، بیشتر صادرات اسید سولفوریک خود را برای حفظ تامین داخلی متوقف کرد. به گفته کارشناسان، مقاصد اصلی این ماده شیمیایی شامل شیلی (برای صنعت مس)، اندونزی (برای صنعت نیکل)، مراکش و عربستان سعودی (برای فسفاتهای فرآوریشده) است. خاورمیانه همچنین منبع بیش از ۹۰ درصد گوگرد وارداتی به آفریقا به شمار میرود.
فلزات
اسید سولفوریک ماده کلیدی برای فرآوری فلزات حیاتی مانند نیکل، مس و کبالت است. اندونزی، بزرگترین تولیدکننده نیکل جهان، حدود ۷۵ درصد گوگرد خود را از خاورمیانه تامین میکند و در ماه آوریل، چندین پالایشگر نیکل اندونزیایی تولید خود را محدود کردند. اسید سولفوریک برای استخراج مس از سنگهای اکسیدی هم ضروری است. ممنوعیت صادرات اسید سولفوریک چین بهویژه بر جمهوری دموکراتیک کنگو (دومین تولیدکننده بزرگ مس) و شیلی تاثیر خواهد گذاشت. صنعت استخراج کبالت در آفریقا نیز به شدت به واردات مواد شیمیایی مبتنی بر گوگرد وابسته است.
باتریها
گوگرد برای فرآوری سنگ نیکل به هیدروکسید مخلوط رسوبی، ماده کلیدی در تولید باتریهای لیتیوم-یون، استفاده میشود. همچنین اسید سولفوریک و سدیم متابیسولفیت (مشتق دیگری از گوگرد) در تولید کاتد مس و هیدروکسید کبالت مصرف میشود که در باتریهای قابلشارژ به کار میرود. فشار بر گوگرد میتواند تولید باتری خودروهای برقی را تحت تاثیر قرار دهد، هرچند رهبران صنعت در شرق آسیا خوشبین هستند که بلاتکلیفی پیرامون سوختهای فسیلی در نهایت به نفع صنعت خودروهای برقی تمام خواهد شد.
کودها
کودهای کشاورزی حاوی گوگرد، عنصری ضروری برای رشد گیاهان هستند. از آنجا که مصارف صنعتی گوگرد مانند ذوب مس و تولید نیکل ارزش پولی بیشتری نسبت به تولید کود دارند، تولیدکنندگان کود در اولویت پایینتری قرار گرفتهاند.
هلیوم
هلیم عمدتا به عنوان محصول جانبی تولید گاز طبیعی استخراج میشود. پیش از جنگ، قطر یکی از مراکز اصلی هلیم جهان بود و حدود یکسوم تامین جهانی را در اختیار داشت. پس از حمله به تأسیسات راسلافان، شرکت دولتی قطر انرژی تولید را متوقف کرد و تخمین زد که صادرات سالانه هلیم آن ۱۴ درصد کاهش مییابد. در مجموع، تا ۳۵ درصد از تامین جهانی هلیم مختل شده است. هلیم باید در ظروف برودتی تخصصی و با دمای صفر مطلق حمل شود و برخلاف نفت خام که میتواند سالها ذخیره شود، هلیم مایع تنها چند هفته یا ماه در مخزن باقی میماند و سپس تبخیر میشود.
تراشهها و هوش مصنوعی
هلیم مادهای کلیدی در فرایند ساخت تراشه است و به خنکسازی ویفرهای نیمههادی کمک میکند. پیشبینی میشود تقاضای صنعت نیمههادی برای هلیم تا سال ۲۰۳۵ بیش از پنج برابر شود. تراشههای نیمههادی برای ساخت لوازم الکترونیکی و موشکها حیاتی هستند و ستون فقرات صنعت هوش مصنوعی را تشکیل میدهند. گزارش شده است که کره جنوبی، میزبان برخی از بزرگترین تولیدکنندگان تراشه، تا حداقل ماه ژوئن ذخیره هلیم کافی دارد، اما شرکتهای تراشهساز بهزودی ممکن است به راهکارهای جبرانی بیشتری نیاز داشته باشند.
بادکنکها و اِم آر آی
در کانادا، افزایش قیمت هلیم صنعت بادکنکهای مهمانی را دچار رکود کرده است. برخی تامینکنندگان به محصولات بادکنکی روی آوردهاند که با هوا باد میشود. همچنین حدود ۲۵ درصد از هلیم جهان برای خنکسازی آهنرباهای ابررسانا در دستگاههای تصویربرداری مغناطیسی (امآرآی) استفاده میشود. در پاسخ به کمبودهای پیشین، مهندسان روی توسعه دستگاههای امآرآی بدون هلیم کار کردهاند، اما هنوز راه به جایی نبرده است.
نیتروژن و آمونیاک
نیتروژن فراوانترین گاز روی زمین است، اما در حالت گازیِ موجود در هوا، تقریبا بیکاربرد است و برای مصارف کشاورزی یا صنعتی به کار نمیرود. برای استفاده از نیتروژن، باید آن را به ترکیبات قابلمصرف مانند آمونیاک تبدیل کرد. این کار از طریق فرایند «هابر-بوش» انجام میشود که در مقیاس صنعتی در خلیجفارس و برخی نقاط دیگر جهان صورت میگیرد. برای تبدیل نیتروژن به آمونیاک، تولیدکننده نیازمند هیدروژن، حرارت و فشار بالا است. هیدروژن موردنیاز بهعنوان محصول جانبی استخراج گاز طبیعی به دست میآید و خود گاز طبیعی نیز حرارت و فشار لازم را برای فرایند تبدیل تامین میکند. به همین دلیل، تاسیسات استخراج گاز طبیعی در قطر و ایران به تولیدکنندگان عمده آمونیاک تبدیل شدهاند. حدود هفتاد درصد از آمونیاک تولیدشده در جهان در کشاورزی مصرف میشود، اما کاربردهای صنعتی آن بسیار گسترده است و شامل مواد پاککننده، مواد منفجره، رنگها و سیستمهای سرمایش صنعتی است.
اوره
کودهای نیتروژنی که از آمونیاک استفاده میکنند، کار تامین غذای حدود نیمی از جمعیت جهان را انجام میدهند. به طور معمول، ۲۹ درصد از آمونیاک غیرآبی از کشورهای حوزه خلیجفارس تامین میشود. بیشتر آمونیاک به اوره، یک کود جامد، تبدیل میشود و دو سوم تامین جهانی اوره از خلیجفارس است. مسدود شدن مسیرهای کشتیرانی و توقف تولید گاز طبیعی به معنای «تخریب سریع پایه تامین غذای فردا» است. اوره همچنین در بسیاری از محصولات مراقبت از پوست و نیز در چسبها و رزینها کاربرد دارد.
آلومینیوم
خلیجفارس حدود یکدهم تولید جهانی آلومینیوم را به خود اختصاص داده است که فرایندی انرژیبر و به شدت وابسته به سوختهای فسیلی است. افزون بر اختلال در حملونقل، تاسیسات آلومینیوم منطقه نیز از حملات ایران آسیب دیدهاند. در هند، کمبود نوشابه دایت کوکاکولا گزارش شده است، زیرا این نوشیدنی فقط در قوطیهای آلومینیومی به فروش میرسد. توزیعکنندگان کوکاکولا اعلام کردهاند که این شرکت در حال جیرهبندی عرضه است. آلومینیوم در ساخت و ساز (سقف، لوله، قاب پنجره) کاربرد دارد. در آمریکا که بخش ساختوسازش با افزایش هزینهها و کاهش نیروی کار مواجه است، شرکتها مجبور به جذب شوکهای زنجیره تامین هستند. کمبود آلومینیوم به صنعت خودرو هم ضربه زده است، به ویژه در آسیا که به واردات از خلیجفارس وابستهتر است. تویوتا گزارش داده که از آغاز جنگ بیش از 3.5 میلیارد دلار متضرر شده است.
پروپان
پروپان و گاز طبیعی برای گرم کردن کورههای صنعتی استفاده میشود که حدود ۸۰ درصد از سرامیکهای هند را تولید میکنند. کمبود سوخت از ۱۷ مارس تا اول ماه می باعث تعطیلی حدود ۴۵۰ کارخانه از بیش از ۶۰۰ کارخانه سرامیک در شهر موریبی شد و پس از بازگشایی، هزینههای تولید افزایش یافت.
نفتا؛ دستکش، سرنگ و کاندوم
نفتا مایعی هیدروکربنی است که از نفت خام به دست میآید و برای تولید اتیلن و پروپیلن، مواد اولیه صنعت پلاستیک، استفاده میشود. سال گذشته تا ۷۰ درصد از نفتای آسیا از تنگه هرمز عبور کرد و قیمت نفتا در آسیا از آغاز درگیری تقریبا دو برابر شده است. در اروپای شمالغربی، قیمت نفتا از حدود ۵۶۰ دلار در هر تن در فوریه به بیش از ۹۰۰ دلار در آوریل رسید. نفتا ماده اولیه اصلی در تولید لاستیک مصنوعی است و قیمت هر جعبه دستکش لاستیکی مصنوعی اکنون ۴۰ درصد بیشتر از قبل از جنگ است. در ژاپن، دولت برای تامین سرنگ، دستکش و تجهیزات دیالیز که تحت تاثیر کمبود نفتا قرار گرفتهاند، کارگروه ویژه تشکیل داده است. در کره جنوبی، اختلالات زنجیره تامین به مواد بستهبندی لوازم آرایشی ضربه زده است. کاندومها نیز از لاستیک مشتق از نفتا تولید میشوند و بزرگترین شرکت تولیدکننده کاندوم جهان قصد دارد قیمتها را حداقل ۲۰ تا ۳۰ درصد افزایش دهد.
پلی استر
پلیاستر، یک نخ مصنوعی بر پایه نفت، ۵۹ درصد از تولید نساجی جهان را تشکیل میدهد. قیمت پلیاستر از اواخر فوریه تا اواخر مارس ۲۸ درصد افزایش یافت. در بنگلادش، قیمت نخ پلیاستری دو برابر شده و صنعت پوشاک را تهدید میکند که بیش از ۸۰ درصد از درآمد صادراتی کشور را تامین میکند. در فلوریدا، یک تولیدکننده عروسک افزایش ۱۰ تا ۱۵ درصدی هزینه مواد اولیه را گزارش کرده است. در کره جنوبی به نظر میرسد، دوره خرید وحشتزده کیسه زباله فروکش کرده باشد، اما دولت با یارانه به شرکتهایی که محمولهها را از مسیرهای جایگزین وارد میکنند، به کمبود نفتا رسیدگی میکند. در ژاپن، اختلالات نفتا قیمت جوهر را افزایش داده و شرکت اسنک «کالبی» را مجبور کرده است که بهطور موقت بستهبندی ۱۴ محصول خود را به سیاهوسفید تغییر دهد.
منبع: foreignpolicy.com