از کاهش موالید تا افزایش سالمندان؛ چالشی جمعیتی پیش روی ایران
ادامه روند کاهش تولدها، افزایش سن ازدواج و رشد ناباروری، زنگ خطر حرکت ایران به سمت سالمندی جمعیت و احتمال رسیدن رشد جمعیت به صفر در دهههای آینده را به صدا درآورده است.
به گزارش آتیه آنلاین، کاهش مستمر تعداد موالید، افزایش سن ازدواج و حرکت تدریجی جمعیت به سمت سالمندی، به یکی از مهمترین دغدغههای جمعیتی کشور تبدیل شده است؛ موضوعی که مسئولان حوزه سلامت نسبت به پیامدهای آن در دهههای آینده هشدار میدهند. تازهترین آمارها نشان میدهد روند نزولی باروری در ایران ادامه دارد و در صورت تداوم این وضعیت، کشور طی یک تا دو دهه آینده به نقطه صفر رشد جمعیت نزدیک خواهد شد.
افت محسوس تولدها در سالهای اخیر
بر اساس اعلام مسئولان وزارت بهداشت، تعداد تولدها در کشور طی سالهای اخیر روندی کاهشی داشته است. علیرضا رئیسی، معاون بهداشت وزارت بهداشت، میگوید در سال ۱۴۰۳ بیش از ۹۷۰ هزار تولد در کشور ثبت شده بود، اما این عدد در سال ۱۴۰۴ به حدود ۸۹۰ هزار تولد کاهش یافته است؛ کاهشی که نشان میدهد روند نزولی موالید همچنان ادامه دارد.
به گفته او، در برخی استانها حتی تعداد مرگومیر از تولدها پیشی گرفته است. استانهای گیلان، البرز و مازندران از جمله مناطقی هستند که در آنها تعداد فوتیها از تعداد ولادتها بیشتر گزارش شده است. رئیسی با اشاره به پیامدهای این روند میگوید اگر شرایط فعلی ادامه پیدا کند، طی دو تا سه دهه آینده از هر سه ایرانی، یک نفر سالمند خواهد بود؛ وضعیتی که میتواند فشار قابل توجهی بر نظام اقتصادی، اجتماعی و خدماتی کشور وارد کند.
احتمال رسیدن رشد جمعیت به صفر
نگرانیها درباره آینده جمعیتی کشور تنها به کاهش تعداد تولدها محدود نمیشود. رضا سعیدی، رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت، هشدار داده است که اگر روند فعلی کاهش موالید ادامه یابد، ایران طی ۱۰ تا ۱۵ سال آینده به نقطه صفر رشد جمعیت خواهد رسید و پس از آن وارد مرحله رشد منفی جمعیت میشود.
به گفته او، در سال ۱۴۰۴ حدود ۸۹۲ هزار ولادت در کشور ثبت شده و در همان سال حدود ۴۵۰ هزار نفر نیز فوت کردهاند. به این ترتیب، رشد جمعیت کشور در حال حاضر حدود نیم درصد برآورد میشود؛ رقمی که در مقایسه با دهههای گذشته کاهش چشمگیری داشته است. ایران در دهههای پیشین رشد جمعیتی بیش از سه تا چهار درصد را تجربه میکرد.
سعیدی با اشاره به شاخص «نرخ باروری کلی» یا TFR میگوید این شاخص اکنون به حدود ۱.۴ تا ۱.۵ فرزند به ازای هر زن رسیده است؛ در حالی که برای حفظ جمعیت در سطح جانشینی، این عدد باید حداقل ۲.۱ باشد. پایینتر بودن این شاخص به معنای حرکت تدریجی جامعه به سمت سالمندی و در نهایت کاهش جمعیت است.
کاهش ازدواج و افزایش فاصله فرزندآوری
یکی از عوامل مهم کاهش باروری در کشور، افت آمار ازدواج و افزایش سن تشکیل خانواده است. به گفته رئیس مرکز جوانی جمعیت وزارت بهداشت، در سال ۱۴۰۳ حدود ۴۷۰ هزار ازدواج در کشور ثبت شده بود، اما این رقم در سال گذشته به حدود ۴۳۱ هزار مورد کاهش یافته است. این در حالی است که در دهههای گذشته سالانه بین ۸۰۰ هزار تا یک میلیون ازدواج در کشور ثبت میشد.
افزایش سن ازدواج نیز یکی دیگر از عوامل اثرگذار بر کاهش فرزندآوری محسوب میشود. در حالی که چند دهه قبل میانگین سن ازدواج حدود ۱۸ تا ۱۹ سال بود، اکنون این عدد به حدود ۲۸ تا ۳۲ سال رسیده است. علاوه بر این، فاصله میان ازدواج تا تولد نخستین فرزند نیز افزایش یافته و از حدود دو سال به حدود چهار و نیم سال رسیده است؛ موضوعی که به طور طبیعی تعداد فرزندان در خانوادهها را کاهش میدهد.
نقش سبک زندگی و ناباروری
کارشناسان حوزه سلامت معتقدند تغییر سبک زندگی، افزایش سن فرزندآوری و مشکلات اقتصادی از جمله عواملی هستند که بر کاهش نرخ باروری تاثیر گذاشتهاند. مهرزاد ناصری، معاون فنی معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران، با اشاره به روند افزایشی ناباروری در کشور میگوید بخشی از این مسئله به تغییر الگوی زندگی و بالا رفتن سن ازدواج و فرزندآوری مربوط میشود.
به گفته او، در حال حاضر حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد زوجها با مشکل ناباروری مواجه هستند. ناصری تاکید میکند که علاوه بر توسعه خدمات درمان ناباروری، پیشگیری از این مسئله از طریق ازدواج و فرزندآوری بهموقع اهمیت زیادی دارد.
او همچنین هشدار میدهد که بیتوجهی به مسئله جوانی جمعیت میتواند در آینده کشور را با موج سالمندی مواجه کند؛ موجی که در صورت نبود نیروی جوان کافی، ارائه خدمات به آن با دشواریهای جدی روبهرو خواهد شد.
تجربه کشورهای دیگر و چالش سیاستهای جمعیتی
پدیده کاهش باروری تنها مختص ایران نیست و بسیاری از کشورهای جهان با آن مواجه هستند. به گفته مسئولان حوزه جمعیت، بیش از ۶۰ کشور دنیا با مسئله سالمندی یا کاهش جمعیت روبهرو شدهاند. برخی کشورها مانند ایتالیا و لهستان حتی رشد جمعیت منفی را تجربه میکنند؛ به این معنا که تعداد فوتیها از تولدها بیشتر شده است.
در برخی کشورهای اروپایی برای جبران این روند، سیاستهای مهاجرپذیری در دستور کار قرار گرفته است. با این حال تجربه جهانی نشان میدهد که حتی سیاستهای تشویقی نیز همیشه موفق نبودهاند و تنها برخی کشورها مانند فرانسه و سوئد توانستهاند با اجرای برنامههای پایدار حمایتی، نرخ باروری خود را تا حدودی افزایش دهند.
ضرورت توجه جدی به آینده جمعیتی
در ایران نیز طی سالهای اخیر سیاستهای مختلفی برای حمایت از خانواده و افزایش فرزندآوری تدوین شده است؛ از جمله سیاستهای کلی جمعیت، قانون جوانی جمعیت و برنامههای حمایتی در حوزه سلامت و درمان ناباروری. با این حال کارشناسان معتقدند برای اثرگذاری بیشتر این سیاستها، باید مجموعهای از عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به طور همزمان مورد توجه قرار گیرد.
کارشناسان تاکید میکنند که آینده جمعیتی کشور به تصمیمها و سیاستهای امروز وابسته است. در شرایطی که روند کاهش تولدها ادامه دارد و سن ازدواج افزایش یافته، توجه به تسهیل ازدواج، حمایت از خانوادهها و کاهش موانع اقتصادی میتواند نقش مهمی در تغییر مسیر جمعیتی کشور در سالهای پیش رو ایفا کند.