از آفرودسواری تا قاچاق چوب تاغ؛ عوامل انسانی تخریب بیابانها را تشدید کردهاند
رئیس مرکز تحقیقات بینالمللی بیابان با هشدار نسبت به آثار فعالیتهای مخرب انسانی در مناطق خشک گفت: آفرودسواری، چرای بیرویه دام، قاچاق چوب تاغ و برداشت ناپایدار منابع آب از عوامل تشدید بیابانزایی در کشور هستند
رئیس مرکز تحقیقات بینالمللی بیابان با هشدار نسبت به تشدید روند بیابانزایی در کشور گفت: بهرهبرداری ناپایدار از منابع طبیعی، برداشت بیرویه آبهای زیرزمینی، چرای دام و حتی قاچاق چوب تاغ، پوشش گیاهی مناطق خشک را تهدید کرده و زمینه افزایش گرد و غبار، فرونشست زمین و آثار تغییر اقلیم را فراهم آورده است.
حمیدرضا ناصری، رئیس مرکز تحقیقات بینالمللی بیابان، در گفتوگو با ایسنا با اشاره به ضرورت تفکیک مفهوم «بیابان» از «بیابانزایی» اظهار کرد: بیابان یک اکوسیستم طبیعی همانند جنگل، کوهستان و سایر زیستبومهای طبیعی جهان است که در بخشهایی از ایران، پاکستان، هند، شمال آفریقا و حتی آمریکا گسترده شده و نقش مهمی در تنظیم اقلیم، حفظ تنوع زیستی و چرخههای ژئوشیمیایی زمین ایفا میکند.
وی افزود: آنچه امروز به عنوان یک چالش زیستمحیطی مطرح است، پدیده «بیابانزایی» است؛ فرآیندی که طی آن یک منطقه به تدریج توان تولیدی خود را در زمینه پوشش گیاهی، منابع آب و سایر ظرفیتهای طبیعی از دست میدهد و به شرایطی مشابه بیابان نزدیک میشود. به گفته ناصری، توسعههای نامتوازن، بهرهبرداری ناپایدار از منابع طبیعی، افزایش دما، کاهش بارندگی، فرسایش بادی و تخریب پوشش گیاهی از مهمترین عوامل تشدید این روند هستند.
رئیس مرکز تحقیقات بینالمللی بیابان با اشاره به پیامدهای این وضعیت گفت: برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی برای توسعه کشاورزی، چرای بیرویه دام و توسعه نامتوازن، علاوه بر تخریب اکوسیستمهای طبیعی، زمینه بروز پدیدههایی مانند فرونشست زمین، از بین رفتن پوشش گیاهی، افزایش خیزش گرد و غبار و تشدید آثار تغییر اقلیم را فراهم کرده است.
وی در ادامه به افزایش رخدادهای جوی شدید در مناطق بیابانی کشور اشاره کرد و گفت: در سالهای اخیر فراوانی و شدت برخی پدیدههای جوی افزایش یافته است. به عنوان نمونه، در منطقه کاشان تنها طی دو تا سه هفته گذشته دو طوفان با سرعت بیش از ۲۰ متر بر ثانیه رخ داده که خسارات قابل توجهی به درختان وارد کرده است.
ناصری درباره ارتباط این رخدادها با تغییر اقلیم توضیح داد: تغییر اقلیم صرفاً به معنای کاهش یا افزایش بارندگی نیست، بلکه تغییر در زمان، شکل و الگوی بارشها را نیز شامل میشود. به عنوان مثال، در مناطقی مانند کرج بخشی از بارشهایی که در گذشته به شکل برف رخ میداد، اکنون بیشتر به صورت باران مشاهده میشود. همچنین زمان آغاز بارندگیها نسبت به گذشته با تأخیر همراه شده است.
وی کاهش رخدادهای برفی، جابهجایی فصل بارندگی و افزایش بادهای فرساینده را از نشانههای تغییر اقلیم دانست و افزود: هنگامی که خشکسالی با کاهش پوشش گیاهی همراه میشود، شرایط برای شکلگیری و گسترش گرد و غبار فراهم خواهد شد و مناطق بیشتری تحت تأثیر این پدیده قرار میگیرند.
رئیس مرکز تحقیقات بینالمللی بیابان درباره تأثیر تغییر اقلیم بر بادهای ۱۲۰ روزه سیستان نیز گفت: این سامانه اقلیمی شناختهشده تحت تأثیر تغییرات اقلیمی قرار دارد، اما برای ارزیابی دقیق میزان تأثیرپذیری آن باید روندهای بلندمدت اقلیمی مورد مطالعه قرار گیرد. تغییرات دمایی اقیانوسها میتواند بر الگوهای بارش، شدت بادها و وقوع سیلابها اثرگذار باشد.
ناصری در بخش دیگری از سخنان خود به نشانههای سازگاری گونههای گیاهی با شرایط جدید اقلیمی اشاره کرد و گفت: امروزه در مسیر تهران به قم شاهد کاشت و حتی باردهی نخل هستیم؛ در حالی که این گونه گیاهی به طور سنتی متعلق به مناطق جنوبی کشور بوده است. این موضوع نشاندهنده کاهش یخبندانهای زمستانی و افزایش دمای حداقل در برخی مناطق کشور است.
وی با بیان اینکه حدود ۳۰ تا ۳۵ میلیون هکتار از مساحت ایران را بیابانهای واقعی تشکیل میدهد، افزود: حدود ۲۰ استان کشور دارای مناطق بیابانی هستند و استانهایی مانند کرمان، سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی، یزد، اصفهان، سمنان، خراسان رضوی، تهران، البرز، فارس و خوزستان بیش از سایر مناطق با پیامدهای بیابانزایی مواجهاند.
به گفته ناصری، گرد و غبار در خوزستان، خشکسالیهای طولانیمدت در شرق کشور و کاهش حقابههای مرزی در سیستان و بلوچستان از مهمترین چالشهای زیستمحیطی این مناطق به شمار میرود.
وی با انتقاد از کاربرد واژه «بیابانزدایی» تأکید کرد: بیابان یک اکوسیستم طبیعی است و هدف نباید حذف آن باشد، بلکه باید بر مقابله با بیابانزایی و کاهش آثار آن تمرکز کرد.
رئیس مرکز تحقیقات بینالمللی بیابان، حفظ و توسعه پوشش گیاهی را مهمترین راهکار مقابله با بیابانزایی دانست و گفت: مدیریت چرای دام بر اساس ظرفیت اکولوژیک مناطق، مقابله با قاچاق چوب، جلوگیری از تخریب زیستگاهها و توسعه گونههای سازگار با اقلیم خشک از جمله اقدامات ضروری در این زمینه است.
وی با اشاره به موفقیت جنگلکاری با گونه تاغ در مناطق بیابانی کشور افزود: در حال حاضر صدها هزار هکتار از اراضی بیابانی زیر کشت تاغ قرار دارد که نقش مهمی در تثبیت خاک و مهار بیابانزایی ایفا میکند.
ناصری با اشاره به چالشهای پیش روی جنگلهای دستکاشت بیابانی گفت: در حال حاضر صدها هزار هکتار از مناطق بیابانی کشور زیر کشت تاغ قرار دارد، اما این عرصهها با تهدیداتی نیز مواجه هستند. یکی از مهمترین این چالشها، قاچاق چوب تاغ بهویژه در استان اصفهان است که میتواند کارکرد این پوشش گیاهی در تثبیت خاک و مقابله با بیابانزایی را تضعیف کند. وی تأکید کرد: حفظ پوشش گیاهی موجود از طریق مقابله با قاچاق چوب، مدیریت چرای دام و کنترل فعالیتهای مخرب مانند آفرودسواری، جادهسازی و برخی فعالیتهای صنعتی، از الزامات اساسی مهار بیابانزایی در کشور است.
ناصری همچنین بر استفاده از روشهای نوین مدیریت آب و فناوریهای جدید تأکید کرد و گفت: بهرهگیری از سازههای آبخیزداری، ذخیره نزولات جوی، استفاده از قارچهای میکوریزا برای افزایش مقاومت گیاهان به خشکی و توسعه سامانههای «اگریولتائیک» که تولید انرژی خورشیدی را با کشاورزی تلفیق میکنند، میتواند به افزایش تابآوری اکوسیستمهای بیابانی و کاهش آثار بیابانزایی در کشور کمک کند.