طرح‌های حمایتی چه اثری بر سوءتغذیه کودکان داشتند؟
اخبار سوءتغذیه و کوتاه‌قدی کودکان در استان‌های کم‌برخوردار لزوم توجه به طرح‌های حمایتی را نشان می‌دهد. طرح‌هایی که بتوانند با برداشتن بخشی از بار تورم از دوش خانوار چرخه سوءتغذیه کودکان را بشکنند.
کوچک‌تر شدن سبد غذایی و حذف اقلام مهم از آن، عدد رشد کودکان را هم کوچک‌تر کرده است. کوتاه‌قدی در میان کودکان استان‌های کم‌برخوردار شیوع پیدا کرده و بنابر اعلام وزارت بهداشت این کودکان نیاز به مواد غذایی و مکمل دارند تا بتوانند روند رشد طبیعی را طی کنند. گزارش ماه قبل مرکز آمار ایران درباره تورم نشان می‌دهد که نرخ تورم نقطه به نقطه از 85.7 درصد برای دهک دهم (ثروتمندترین) تا 101.4 درصد برای دهک دوم (از کم‌درآمدترین گروه‌ها) در نوسان است. تورم ماهانه نیز برای دهک دهم 3 و برای دهک اول 3.6 درصد اعلام شده است.
خانوارهای روستایی کشور فشار تورمی سنگین‌تری نسبت به خانوارهای شهری تحمل می‌کنند. در مرداد ماه امسال، نرخ تورم سالانه در مناطق روستایی به 83.1 درصد و در مناطق شهری به 67.7 درصد رسیده است. تورم نقطه‌به‌نقطه در روستاها 108.4 درصد و در شهرها 85.6 درصد برآورد شده است.
تفاوت تورم دهک‌های درآمدی عمدتاً به تفاوت در سبد مصرفی خانوارها برمی‌گردد. بر اساس گزارش اخیر پژوهشکده پولی و بانکی، خانوارهای کم‌درآمد بخش بزرگ‌تری از درآمد خود را صرف کالاها و خدمات ضروری مانند خوراک، مسکن، بهداشت و حمل‌ونقل می‌کنند؛ بنابراین وقتی قیمت این اقلام افزایش می‌یابد، فشار تورمی بیشتری را تجربه می‌کنند. مشکلات معیشتی در این مناطق، خانواده‌ها را مجبور به حذف مواد غذایی مورد نیاز کودکان می‌کند.
سلامت مادران و کودکان، نیرو و توان زندگی را برای این نسل و نسل‌های بعدی تضمین می‌کند و توجه به تغذیه آن‌ها به طور مستقیم بر سلامت عمومی جامعه اثر می‌گذارد. بر همین اساس، بخشی از سیاست سلامت وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در دولت چهاردهم، بهبود تغذیه گروه‌های در معرض خطر مانند مادران و کودکان کم درآمد و پیشگیری از عوارض تغذیه ناکافی بوده که با همکاری وزارت بهداشت انجام شده است.
طرح امنیت غذایی کودکان تا پنج سال، با هدف تامین مواد مغذی کافی برای رشد قدی و وزنی کودکان در حال انجام است. یعقوب اندایش، معاون رفاه و امور اقتصادی وزیر تعاون، برنامه امنیت غذایی کودکان را جزو برنامه‌های محوری وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی می‌داند و می‌گوید: «زمان تشکیل نطفه تا قبل از پایان ۵ سالگی (که بیش از ۹۰ درصد مغز کودک در همین زمان شکل می‌گیرد) فرصت طلایی حمایت از کودکان است و چنانچه سوءتغذیه در این زمان طلایی حل نشود موجب ایجاد آسیب جدی به مغز، معلولیت و تدوام چرخه فقر و فقر بین‌نسلی می‌شود.»
آیا طرح امنیت غذایی مفید بود؟
به گفته اندایش طرح سوءتغذیه کودکان زیر پنج سال با هدف ارتقای امنیت غذایی کودکان مبتلا از سال 1402 توسط وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در بستر شبکه ملی اعتبار انجام شده که تاکنون 36 مرحله از طرح اجرایی شده و 6 مرحله آن برای سال جاری بوده است.
احمد اسماعیل زاده، مدیر دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت در گفت‌وگو با آتیه‌آنلاین روند شناسایی کودکان واجد شرایط این طرح را توضیح می‌دهد: «کودکان با مراجعه به مراکز بهداشت از سوی بهورزان، مراقبان سلامت یا کارشناسان تغذیه مورد بررسی قرار می‌‌گیرند. اگر بر اساس شاخص‌های وزارت بهداشت، مبتلا به سوءتغذیه تشخیص داده شوند، کد ملی‌شان ثبت می‌شود و از طریق سامانه تبادل در اختیار وزارت رفاه قرار می‌گیرد. وزارت رفاه برای این افراد آزمون وسع انجام می‌دهد و اگر این کودک در هفت دهک اول باشد، تحت پوشش برنامه حمایت تغذیه قرار می‌گیرد.
اندایش در این باره اضافه می‌کند: «خانوارهای مشمول این طرح هفت دهک اول درآمدی هستند که برای دهک‌های اول تا پنجم اعتبار دو میلیون تومانی و برای دهک‌های ششم و هفتم اعتبار یک میلیون و 200 هزار تومانی در سال جاری در نظر گرفته شده است.»
به گفته او بررسی‌ها نشان می‌دهد به‌طور میانگین 98 درصد مشمولان در طی ماه، اعتبار خود را هزینه می‌کنند: «گزارش‌های وزارت بهداشت هم بر اثربخشی بیش از 40 درصدی طرح در راستای ارتقای سلامت و رشد کودکان در حکایت دارد.»
اندایش درباره اثرات طرح امنیت غذایی می‌گوید: «با هزینه‌های خیلی کم داریم تغذیه مضاعف به این کودکان می‌رسانیم و اگر تعدادی از آن‌ها هم از سوءتغذیه نجات پیدا کنند موجب رشد سلول‌های مغز می‌شود، سرمایه انسانی بهبود پیدا می‌کند و اثرات آن در آینده در جامعه نمایان می‌شود.»
معاون رفاه وزارت کار در مورد بازبینی‌ها و رفع ایرادات احتمالی در این طرح گفت: «در فرمول محاسباتی شناسایی کودکان مبتلا نکاتی مورد نظر بود که اخیرا با همکاری سازمان برنامه و وزارت بهداشت نسبت به بهبود فرایند شناسایی اقدام و موارد مستحق‌تر حمایت شناسایی و مورد حمایت قرار گرفتند.»
اسماعیل‌زاده، مدیر دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت درباره این طرح توضیح می‌دهد: «این کودکان به حال خود رها نمی‌شوند و به طور مرتب توسط بهورزان و مراقبان سلامت و کارشناسان تغذیه فراخوان می‌شوند. هم ارزیابی رشد آن‌ها در طول سال تحت پیگرد است هم آموزش‌های لازم برای والدین داده می‌شود. بودجه این طرح امسال بالای هشت همت و تعداد کودکان تحت پوشش از 130 هزار نفر به 263 هزار نفر رسیده است.»
ارزیابی مدیر دفتر بهبود تغذیه این است که چالش‌های طرح کمتر شده است: «قبلا در ماه‌های پایانی سال کارت والدین شارژ می‌شد اما وزارت تعاون خیلی به ما کمک کرد و امسال با توجه به شرایط ویژه کشور از اول امسال مبالغ شارژ می‌شود.»
او اعلام کرد: «آخرین ارزشیابی ما در سال 1403 نشان می‌دهد که بالای 33 درصد بچه‌های مشمول این طرح یا به طور کامل خوب شده‌اند یا رو به بهبودی‌اند این نشان می‌دهد که این بودجه دقیقا به هدف خورده و به هدف خود که ریشه‌کنی سوءتغذیه بوده نزدیک می‌شود.»
اجرای مکمل‌یاری در استان‌های محروم
حالا قرار است طرح مکمل‌یاری در ادامه این طرح انجام شود. به تازگی مدیر دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت از ضرورت اجرای طرح مکمل‌یاری برای کودکان جنوب کشور خبر داد. اسماعیل زاده در این باره به آتیه آنلاین گفت: «ایران جزو اولین کشورهای دنیاست که کمبود روی در آن گزارش شده و عمدتا مربوط به گروه‌های سنی در حال رشد است. برای همین در ادامه طرح رفع سوءتغذیه کودکان شش ماهه تا پنج ساله، مکمل‌یاری را شروع کردیم.»
به گفته او یکی از جاهای خالی در مکمل‌یاری، گروه سنی دو تا 12 سال هستند؛ تقریبا برای این گروه سنی هیچ مکملی داده نمی‌شود. برای این گروه اساتید دانشگاه‌ها ایده‌ای به ما دادند و آن افزودن مکمل زینک در این گروه سنی است.
اسماعیل‌زاده توضیح می‌دهد: «طرح به صورت پایلوت در دو استان کم برخوردار انجام می‌شود و اگر نتیجه مثبت داشته باشد آن را به برنامه غذایی همه استان‌های کم برخوردار اضافه خواهیم کرد.
تغذیه دوران بارداری، تعیین کننده وضعیت بیماری‌های آینده
اهمیت تغذیه مادران و کودکان در سیاست‌گذاری‌های رفاهی جایگاه ویژه‌ای دارد. احمد اسماعیل‌زاده، مدیر دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت درباره تئوری بارکر در علم تغذیه به آتیه آنلاین گفته بود: «براساس این نظریه، شرایط تغذیه دوران بارداری، تعیین کننده وضعیت بیماری‌های بعدی در فرد است. حتی آن فرد در سنین بالا احتمال ابتلا به دیابت و سرطان را دارد. اگر نتوانیم امنیت غذایی زنان باردار را تامین کنیم، بار بیماری‌ها در سال‌های آینده در جامعه بیشتر خواهد شد. حمایت تغذیه‌ای از زنان باردار هزینه‌کرد نیست بلکه صرفه‌جویی در هزینه‌های بهداشت و درمان آینده یک کشور است. اگر تغذیه مادران خوب باشد امنیت غذایی نسل بعد تضمین خواهد شد.»
یعقوب اندایش، معاون رفاه و امور اقتصادی وزیر تعاون درباره طرح یسنا که برای این گروه هدف‌گذاری شده، گفت: «طرح یسنا از سال 1402 برای 936 هزار مادر باردار و دارای فرزند شیرخوار شروع شد و در آخرین مرحله در سال 1404, در حدود یک میلیون و 240 هزار مادر باردار و دارای فرزند شیرخوار از حمایت دولت برخوردار شدند.»
به گفته اندایش مسئولیت پایش سلامت مادر و کودک بر عهده وزارت بهداشت است: «تاکنون مطالعه‌ای در بحث اثربخشی اجرای طرح به دست ما نرسیده است اما از آنجا که بخش عمده اجرای طرح در زمان جنگ بوده نمی‌توان ارزیابی دقیقی درباره اثر طرح بر فرزندآوری پیش بینی کرد.»
اندایش به طرح کارت امید مادر هم اشاره کرد: «در طرح کارت امید مادر، برای حمایت از کودکان و مادران در سال ۱۴۰۵، تاکنون 326 هزار و 461 مادر که صاحب 333 هزار و 845 فرزند شده بودند از حمایت ماهانه دو میلیون تومانی دولت بهره‌مند شدند و این حمایت تا پایان شیرخوارگی کودک (۲۴ماهگی) ادامه خواهد داشت که این طرح یکی از اقدامات حمایتی ویژه و مختص دولت چهاردهم است.»
کارشناسان و مجریان طرح‌های حمایتی می‌گویند ادامه این طرح‌ها می‌تواند به تدریج سلامت عمومی جامعه را تامین کند.