تهران تا ۶ درجه اختلاف دما دارد؛ منطقه یک خنکترین و منطقه ۱۷ گرمترین منطقه پایتخت
نتایج مطالعات مرکز پژوهشی شهرداری تهران نشان میدهد میانگین اثر سرمایشی فضای سبز در مناطق پایتخت فقط ۸۱ صدم درجه است و محله دلگشا با دمای ۴۱.۶۴ درجه در صدر محلههای گرم تهران قرار دارد
یک پژوهش تازه درباره نقش فضای سبز در تعدیل دمای تهران نشان میدهد میان خنکترین و گرمترین مناطق پایتخت حدود ۶ درجه اختلاف دما وجود دارد.
منطقه یک با میانگین دمای ۳۵.۶ درجه خنکترین منطقه تهران شناخته شده و منطقه ۱۷ با دمای ۴۱.۳۵ درجه در جایگاه گرمترین منطقه قرار گرفته است. بررسی شرایط حرارتی در مقیاس محله نیز نشان میدهد دربند با دمای ۳۵.۲۲ درجه خنکترین محله و دلگشا در منطقه ۱۴ با دمای ۴۱.۶۴ درجه گرمترین محله تهران است.
یافتههای این پژوهش نشان میدهد فضای سبز تهران نه فقط از نظر مساحت بلکه از نظر کیفیت و پیوستگی و محل استقرار نیز با نابرابری جدی روبهرو است و مناطق مرکزی و جنوبی شهر سهم کمتری از اثر خنککنندگی درختان و بوستانها دارند.
این محلات رکورددار سرما و گرما هستند
در روزهای گرم تابستان دمای هوا در همه جای تهران یکسان نیست. شهروندی که در دربند زندگی میکند ممکن است دمایی بیش از ۶ درجه پایینتر از ساکن محله دلگشا تجربه کند. این اختلاف تنها نتیجه ارتفاع شمال و جنوب تهران نیست. تراکم ساختمانها و حجم آسفالت و بتن و تعداد درختان و اندازه بوستانها و پیوستگی فضاهای سبز نیز در گرم یا خنک شدن محلهها نقش دارند.
پژوهش «ارزیابی فضایی تأثیر فضای سبز بر تعدیل دمای شهر تهران» که به سفارش مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران و با بهرهبرداری سازمان بوستانها و فضای سبز انجام شده برای نخستین بار اثر سرمایشی فضای سبز را در مناطق و محلهها و نواحی شهرداری بررسی کرده و از شکافی پرده برداشته است که میتوان آن را نابرابری حرارتی تهران نامید.
هدف این بوده است که مشخص شود فضای سبز هر بخش از تهران تا چه اندازه میتواند دمای هوای اطراف خود را در فصل گرم کاهش دهد. نتیجه نشان میدهد اثر سرمایشی فضای سبز در مناطق ۲۲ گانه تهران از ۴۶ صدم درجه تا ۱.۴۱ درجه تغییر میکند. میانگین این شاخص در کل شهر ۸۱ صدم درجه است.
نیمی از مناطق تهران اثر سرمایشی کمتر از حدود ۸ دهم درجه دارند و فقط یک چهارم مناطق توانستهاند اثری بیش از یک درجه ایجاد کنند. فاصله میان منطقهای که بیشترین اثر سرمایشی را دارد و منطقهای که کمترین اثر را ثبت کرده بیش از ۹۵ صدم درجه است. این اختلاف نشان میدهد داشتن فضای سبز به تنهایی کافی نیست و نوع پوشش گیاهی و اندازه لکههای سبز و پیوستگی آنها و شرایط بافت شهری میزان اثر واقعی را تعیین میکند.
منطقه یک با میانگین اثر سرمایشی ۱.۴۱ درجه در رتبه نخست تهران قرار گرفته است. منطقه ۳ با ۱.۲۹ درجه در رتبه دوم قرار دارد. مناطق ۱۵ و ۲۰ و ۴ نیز به ترتیب با حدود ۱.۰۵ و ۱.۰۴ و ۱.۰۳ درجه در گروه مناطقی قرار گرفتهاند که اثر سرمایشی فضای سبز آنها از میانگین شهر بیشتر است.
حضور باغها و بوستانهای بزرگ و پوشش درختی متراکم و قطعات بازتر و ارتفاع بیشتر از دلایل اصلی ثبت این ارقام در مناطق شمالی عنوان شده است. قرار گرفتن مناطق ۱۵ و ۲۰ در میان پنج منطقه نخست نیز نشان میدهد رابطه میان موقعیت جغرافیایی و اثر سرمایشی کاملا خطی نیست و وجود پهنههای بزرگ و پیوسته سبز میتواند در برخی مناطق جنوبی نیز ظرفیت خنککنندگی قابل توجهی ایجاد کند.
در پایین جدول منطقه ۱۰ قرار دارد. میانگین اثر سرمایشی فضای سبز در این منطقه ۴۶ صدم درجه برآورد شده است. منطقه ۸ با ۴۸ صدم درجه و منطقه ۲۱ با ۵۵ صدم درجه و منطقه ۱۲ با ۵۷ صدم درجه و منطقه ۹ با ۵۸ صدم درجه در جایگاههای بعدی قرار گرفتهاند. این پنج منطقه به شکل محسوسی پایینتر از میانگین تهران هستند. تراکم زیاد ساختمانها و کمبود درختان سایهانداز و گسستگی فضای سبز و غلبه آسفالت و بتن از عواملی است که توان خنککنندگی فضای سبز را در این محدودهها کاهش داده است.
در منطقه ۸ اثر سرمایشی محلهها فقط بین ۳۲ صدم تا ۶ دهم درجه تغییر میکند و میانگین آن حدود ۴۵ صدم درجه است. در منطقه ۱۰ نیز دامنه این اثر از ۳۱ صدم تا ۷۲ صدم درجه میرسد و میانگین منطقهای آن حدود ۴۵ صدم درجه برآورد شده است.
اختلاف دما در محلات تهران
بررسی دمای مناطق نشان میدهد اختلاف حرارتی تهران فقط روی نقشه قابل مشاهده نیست و به چند درجه میرسد. میانگین دمای فصل گرم در مناطق تهران بین ۳۵.۶ تا ۴۱.۳ درجه برآورد شده است. منطقه یک با میانگین ۳۵.۶ درجه پایینترین دما را دارد. مناطق ۲ و ۳ نیز با میانگین حدود ۳۷.۶ درجه در گروه مناطق خنکتر قرار گرفتهاند.
در سوی دیگر مناطق ۹ و ۱۰ و ۱۱ و ۱۲ و ۱۵ و ۱۶ میانگین دمای بیش از ۴۰ درجه دارند. منطقه ۱۷ با دمای ۴۱.۳۵ درجه گرمترین منطقه تهران شناخته شده است. اختلاف میان خنکترین و گرمترین منطقه پایتخت در فصل گرم حدود ۵ تا ۶ درجه است.
مقیاس محله تصویر دقیقتری از نابرابری حرارتی تهران نشان میدهد. کمترین میانگین دمای فصل گرم در محلههای تهران ۳۵.۲۲ درجه و بیشترین آن ۴۱.۶۴ درجه است. دربند در منطقه ۱ خنکترین محله پایتخت شناخته شده است. دلگشا در منطقه ۱۴ نیز بالاترین دمای برآوردی را دارد و گرمترین محله تهران است. فاصله دمایی این دو محله بیش از ۶ درجه است. این یافته نشان میدهد حتی دو محله نزدیک به هم یا دو محله واقع در یک منطقه میتوانند شرایط حرارتی متفاوتی داشته باشند. به همین دلیل میانگین منطقهای به تنهایی برای شناسایی نقاط داغ تهران کافی نیست و برنامهریزی باید تا سطح محله و ناحیه پیش برود.
تفاوت میان محلههای یک منطقه گاه از تفاوت میان دو منطقه بیشتر است. در منطقه یک اثر سرمایشی فضای سبز در محلهها از ۹۳ صدم تا ۱.۸۶ درجه تغییر میکند. میانگین این منطقه حدود ۱.۳۹ درجه است. در منطقه ۳ نیز دامنه اثر سرمایشی از ۹۳ صدم تا ۱.۶۳ درجه ثبت شده و میانگین آن به ۱.۲۰ درجه میرسد. در منطقه ۲ کمترین اثر سرمایشی یک محله ۳۲ صدم درجه و بیشترین آن ۱.۶۶ درجه است. در منطقه ۴ نیز این دامنه از ۴ دهم تا ۱.۸۶ درجه تغییر میکند. این فاصله نشان میدهد سرانه کلی فضای سبز منطقه نمیتواند وضعیت تمام محلههای آن را توضیح دهد. ممکن است منطقهای در آمار کلی فضای سبز وضعیت مناسبی داشته باشد اما بخشی از محلههای آن از درخت و سایه و فضای سبز موثر بیبهره باشند.
در مناطق جنوبی نیز یک الگوی ثابت دیده نمیشود. منطقه ۱۵ در جدول مناطق دارای اثر سرمایشی بالا قرار گرفته است اما بررسی محلههای آن دامنهای از ۳۶ صدم تا ۱.۵۵ درجه را نشان میدهد. میانگین محلهای این منطقه حدود ۸۸ صدم درجه است. در منطقه ۱۸ نیز اثر سرمایشی محلهها از ۴۳ صدم تا ۱.۷۰ درجه تغییر میکند و میانگین آن حدود ۸۹ صدم درجه است. این ارقام نشان میدهد وجود یک بوستان بزرگ یا پهنه سبز گسترده میتواند میانگین منطقه را بالا ببرد اما همه ساکنان منطقه به یک اندازه از اثر آن بهرهمند نمیشوند. برخی محلهها در مجاورت تودههای سبز قرار دارند و برخی دیگر در میان بافت متراکم و سطوح سخت گرفتار شدهاند.
عامل نخست مقدار و کیفیت پوشش گیاهی است. مناطق شمالی به باغهای قدیمی و بوستانهای منطقهای و تراکم درختی بیشتر دسترسی دارند. عامل دوم ساختار کالبدی شهر است. در مناطق مرکزی و جنوبی سطوح نفوذناپذیر و مصالحی که گرما را جذب و ذخیره میکنند سهم بیشتری دارند. عامل سوم ارتفاع و شرایط اقلیمی است. مناطق شمالی در ارتفاع بالاتر قرار گرفتهاند و زمینه طبیعی خنکتری دارند. در مناطق جنوبی ارتفاع کمتر و هوای گرمتر و پوشش گیاهی محدودتر همزمان عمل میکنند و شرایط را برای تجمع گرما فراهم میسازند.
درختان از چند مسیر دمای شهر را کاهش میدهند. تاج درختان مانع تابش مستقیم خورشید به آسفالت و ساختمان میشود. گیاهان از طریق تبخیر و تعرق بخشی از انرژی محیط را مصرف میکنند. سطح پوشیده از گیاه در مقایسه با آسفالت و بتن گرمای کمتری جذب میکند. فضاهای سبز پیوسته نیز میتوانند جریان هوای خنک را در محدوده بزرگتری جابهجا کنند. به همین دلیل یک بوستان بزرگ یا یک کریدور سبز پیوسته اثر بیشتری از چند قطعه کوچک و جداافتاده دارد. با این حال در بافت متراکم که زمین کافی برای ساخت بوستان بزرگ وجود ندارد مجموعهای از فضاهای سبز کوچک میتواند به صورت شبکهای از نقاط خنککننده عمل کند.