تهران به زیر زمین میرود؛ازپادگانها تا پارکینگها
تهران در آستانه یک بازنگری مهم در طرح تفصیلی قرار گرفته بازنگریای که هم به جانمایی احتمالی مراکز نظامی در چارچوب پدافند غیرعامل میپردازد و هم توسعه فضاهای زیرزمینی را بهعنوان راهحل کمبود زمین و تابآوری شهری دنبال میکند. در حالی که شهرداری از «بازطراحی هوشمندانه استقرارها» سخن میگوید، شورای شهر بر حفظ چارچوب فعلی و اصلاح تدریجی تأکید دارد.
تهران سالهاست در سطح زمین به مرزهای فشردگی رسیده؛ شهری که دیگر نه امکان گسترش افقی دارد و نه توان تحمل بار جمعیتی و خدماتی بیشتر را. همین محدودیت، نگاه مدیران شهری را به سمت «زیرزمین» چرخانده است؛ جایی که حالا نه فقط برای مترو، بلکه برای کاربریهای امنیتی، خدماتی، پناهگاهی و حتی انبارهای استراتژیک نیز در حال بازتعریف است.
اما همزمان با این تغییر رویکرد، یک بحث حساستر هم وارد ادبیات مدیریت شهری شده: بازنگری در نحوه استقرار مراکز نظامی در دل پایتخت؛ موضوعی که از یک سو به امنیت و پدافند غیرعامل گره خورده و از سوی دیگر به ساختار کالبدی و حقوقی شهر.مدتی پیش علیرضا زاکانی؛شهردار تهران درباره ضرورت بازنگری در نحوه استقرار مراکز نظامی و امنیتی سخن گفت. سخنگوی شهردار تهران جزئیات بیشتری از این طرح به آتیه آنلاین ارائه کرد و تأکید داشت که بحث خروج فوری پادگانها از شهر مطرح نیست.
به گفته مطهر محمدخانی، شهردار تهران به معاونت شهرسازی مأموریت داده تا بخشی از طرح تفصیلی و طرح تفصیلی زیرزمینی شهر تهران بازنگری شود؛ هدف از این بازنگری، «جانمایی و لکهگذاری بخشهایی برای فعالیتهای نظامی در چارچوب پدافند غیرعامل» است.
او توضیح داد این روند در تعامل با نهادهای نظامی و با توجه به شرایط امنیتی کشور دنبال میشود و برداشتهایی مبنی بر انتقال گسترده و فوری پادگانها صحیح نیست.
محمدخانی همچنین با اشاره به عقبماندگی چند دههای در اسناد شهری گفت:در طرح جامع و تفصیلی تهران، نگاه جدی به زیست شهری در شرایط تهدید وجود نداشته و اکنون باید این خلأ با بازنگری اسناد جبران شود.
او در بخش دیگری از توضیحات خود به تجربه تعامل شهرداری با اراضی نظامی اشاره کرد و گفت پروندههایی مانند پادگان جی و پادگان ساصد نمونههای موفقی از حلوفصلهای چند دههای بودهاند.
محمدخانی تأکید کرد:شهرداری به دنبال خروج کامل مراکز نظامی از شهر نیست؛ بلکه ممکن است برخی مراکز به فضاهای زیرزمینی منتقل شوند یا در نقاط مشخصی از شهر بازتعریف شوند، آن هم در قالب مطالعات کارشناسی و بدون تصمیمهای شتابزده.
مهدی چمران، رئیس شورای شهر تهران هم در واکنش به زیر زمینی شدن بخشی از خدمات در تهران تأکید کرده که چارچوب طرح تفصیلی تغییر نمیکند.طرح تفصیلی باید به همان شکل باقی بماند، اما متناسب با تغییرات شهر، اصلاحاتی در آن انجام میشود.
چمران همچنین از ضرورت تسریع در بازنگری فرآیندهای طرح تفصیلی خبر داد و افزود این موضوع باید هرچه سریعتر در شورا بررسی و ابلاغ شود.
او درباره طرح تفصیلی زیرزمینی نیز توضیح داد:این طرح به استفاده از فضاهای زیرسطحی شامل پارکینگهای عمومی و ظرفیتهای پناهگاهی میپردازد و هماکنون در کمیسیون شهرسازی و معماری شورا در حال بررسی است.
توسعه فضاهای زیرزمینی در تهران نیز موضوع تازه ای نیست ،میترا کریمی، مدیرکل شهرسازی و طرحهای شهری شهرداری تهران، با اشاره به سابقه این ایده می گوید: توسعه فضاهای زیرسطحی از طرح جامع سال ۱۳۸۵ مطرح بوده اما عملاً سالها مسکوت مانده است..
به گفته او اکنون برنامهریزی شده این موضوع در دو سطح راهبردی دنبال شود و بهعنوان سند بالادستی در شورای عالی شهرسازی و معماری به تصویب برسد.
کریمی تأکید کرد اولویت توسعه زیرسطحی با فضاهای عمومی است و بیش از ۱۶۰ ایستگاه مترو میتوانند در این طرح نقش محوری داشته باشند. همچنین اتصال این فضاها به الگوی توسعه مبتنی بر حملونقل عمومی (TOD) در دستور کار قرار دارد.
محمد انامپور، مدیر برنامهریزی شرکت فجر توسعه، هم در نشستی کارشناسی با موضوع استفاده از فضاهای زیرزمینی تهران هم با اشاره به تجربههای جهانی گفته است که رشد شهرها، آنها را ناگزیر به سمت سهبعدی شدن و استفاده از فضاهای زیرزمینی سوق داده است.
او در عین حال هشدار داد که این مسیر بدون حل مسائل حقوقی، مالکیتی و فنی زیرساختهای شهری ممکن نیست؛ چالشهایی که حتی کشورهای پیشرفته نیز با آن مواجه بودهاند.
احمدرضا حیدری، رئیس اداره تونل و سازههای ژئوتکنیکی سازمان مشاور فنی شهرداری تهران، بر ضرورت نگاه چندبعدی به توسعه زیرسطحی تأکید کرد و آن را وابسته به مسائل فرهنگی، زیستمحیطی، دسترسی و پدافند غیرعامل دانست.
تهران آرامآرام از شهری «سطحی» به شهری «لایهدار» تبدیل میشود؛ جایی که تصمیمهای امنیتی، خدماتی و زیستی دیگر فقط روی زمین گرفته نمیشوند. اگر این روند ادامه پیدا کند، پایتخت ایران نه فقط در خیابانها و برجها، که در زیر پای شهروندان نیز بازتعریف خواهد شد؛ شهری که آیندهاش شاید بیش از آسمان، در دل زمین نوشته شود.