اثر «سیب گندیده»؛ پژوهش تازه نشان می‌دهد تخلف دیگران چگونه قانون‌شکنی را گسترش می‌دهد
پژوهشگران دریافته‌اند مشاهده تخلف‌های کوچک دیگران می‌تواند میزان قانون‌شکنی افراد را اندکی افزایش دهد، اما وقتی افراد با تخلف‌های آشکارتر و شدیدتر مواجه می‌شوند، ممکن است خودشان هم پا را فراتر بگذارند.
از سیاستمدارانی که رشوه می‌گیرند تا موارد قلدری و آزار در شرکت‌های مالی لندن، مسئولان اغلب افرادی را که قانون و مقررات را زیر پا می‌گذارند، به‌عنوان استثناهایی نامتعارف و «سیب‌های گندیده» معرفی می‌کنند. با این حال، پژوهشی تازه شواهدی در تایید همان ضرب‌المثل قدیمی ارائه می‌کند که می‌گوید یک سیب گندیده می‌تواند تمام سیب‌های یک سبد را فاسد کند.
پژوهشگران دریافته‌اند هنگامی که افراد از میزان قانون‌شکنی‌ای که در رفتار دیگران مشاهده می‌کنند فراتر می‌روند، پایبندی عمومی به قواعد می‌تواند به‌سرعت جای خود را به تخلفی فراگیر بدهد.
دکتر «لوکاس مولمن»، پژوهشگر دانشگاه آمستردام و نویسنده اصلی این تحقیق، گفت هدف پژوهش بررسی این موضوع بوده است که افراد در یک بستر اجتماعی چگونه درباره نقض قواعد تصمیم می‌گیرند.
او توضیح داد: «بسیاری از مردم تصور می‌کنند تصمیم‌هایشان را به‌صورت مستقل می‌گیرند؛ به‌ویژه در فرهنگ‌های فردگرایی که ما به آن‌ها تعلق داریم، مانند هلند و بریتانیا. اما در واقعیت، در بسیاری از موارد، رفتار دیگران تاثیر بسیار زیادی بر ما می‌گذارد.»
مولمن و همکارانش در مقاله‌ای که در نشریه علمی مجموعه مقالات انجمن سلطنتی ب (Proceedings of the Royal Society B) منتشر شده، نتایج آزمایشی آنلاین با مشارکت ۷۵۰ نفر در آمریکا را گزارش کرده‌اند. شرکت‌کنندگان تقریبا به‌طور مساوی از میان جمهوری‌خواهان و دموکرات‌ها انتخاب شده بودند.
آزمایش چگونه انجام شد؟
پژوهشگران از هر شرکت‌کننده خواستند در یک آزمون آنلاین شرکت کند. در این آزمون، تصویر متحرک یک «ستاره دنباله‌دار» در امتداد ردیفی شامل ۱۰۰ مربع حرکت می‌کرد و شدت روشنایی آن تغییر می‌یافت. از شرکت‌کنندگان خواسته شد مربعی را انتخاب کنند که بیشترین شدت روشنایی را داشت تا در ازای انتخاب درست، پاداش مالی دریافت کنند.
اما در طراحی آزمایش، یک انگیزه برای تخلف هم وجود داشت: انتخاب مربع‌هایی که در سمت راست مربع درست قرار داشتند، پاداش بیشتری به همراه داشت؛ در حالی که انتخاب مربع‌هایی در سمت چپ آن، پاداش کمتری نصیب شرکت‌کنندگان می‌کرد.
سپس به هر شرکت‌کننده نشان داده شد که فرد دیگری از قواعد پیروی کرده یا آن‌ها را نقض کرده است، میزان تخلف او چقدر بوده و به کدام حزب سیاسی گرایش داشته است. پس از مشاهده این اطلاعات، از شرکت‌کنندگان پرسیده شد که آیا می‌خواهند انتخاب اولیه خود را تغییر دهند یا خیر. این فرایند شش بار تکرار شد.
نتایج نشان داد که حتی در انتخاب‌های اولیه هم میزان قانون‌شکنی قابل‌توجه بود؛ به‌طوری که در ۲۳ درصد انتخاب‌ها، شرکت‌کنندگان مربعی را برگزیدند که بیشترین پاداش را داشت.
با این حال، رفتار دیگران بر تصمیم‌های آن‌ها تاثیر می‌گذاشت. مشاهده افرادی که از قواعد پیروی می‌کردند، میزان تخلف شرکت‌کنندگان را اندکی کاهش می‌داد. در مقابل، مشاهده تخلف‌های کوچک و سودآور ــ مانند انتخاب مربعی در فاصله یک‌سوم مسیر به سمت راستِ مربع درست ــ میزان قانون‌شکنی را اندکی افزایش می‌داد.
اما یافته مهم‌تر زمانی آشکار شد که شرکت‌کنندگان با نقض آشکارتر قواعد روبه‌رو شدند. وقتی فرد دیگری مربعی بسیار دورتر در سمت راست را انتخاب می‌کرد و به این ترتیب تخلف شدیدتری انجام می‌داد، شرکت‌کنندگان میزان قانون‌شکنی خود را به‌مراتب بیشتر افزایش می‌دادند. در برخی موارد، آن‌ها حتی از میزان تخلفی که مشاهده کرده بودند هم فراتر می‌رفتند.
پژوهشگران همچنین دریافتند که این اثر زمانی قوی‌تر بود که شرکت‌کننده و فردی که رفتار او را مشاهده می‌کردند، گرایش سیاسی مشابهی داشتند. مولمن گفت این نتیجه با پژوهش‌های دیگری همخوانی دارد که نشان می‌دهند افراد همسو از نظر سیاسی، بیشتر از رفتار یکدیگر تاثیر می‌پذیرند.
چگونه تخلف اقلیتی می‌تواند به رفتاری فراگیر تبدیل شود؟
تیم پژوهشی برای بررسی پیامدهای احتمالی این رفتار در گروه‌های بزرگ‌تر، از شبیه‌سازی‌های رایانه‌ای استفاده کرد. نتایج نشان داد که چنین وضعیتی می‌تواند به‌سرعت از کنترل خارج شود.
مولمن در این باره گفت: «اقلیتی از افراد که تخلف‌هایشان را تشدید می‌کنند و از نقض قواعدی که در دیگران مشاهده کرده‌اند فراتر می‌روند، ممکن است باعث شوند یک گروه کامل از کنترل خارج شود.»
با این حال، پژوهش نشان داد که همه افراد از رفتار متخلفانه دیگران پیروی نمی‌کنند. حدود یک‌سوم شرکت‌کنندگان به‌طور مداوم به قواعد پایبند ماندند، حتی اگر این کار بیشترین پاداش مالی را برایشان به همراه نداشت.
محدودیت‌های پژوهش و تفاوت میان تاثیرپذیری و سرایت رفتار
پروفسور «استیون رایشر» از دانشگاه سنت‌اندروز اسکاتلند، که در این پژوهش مشارکت نداشت، در این باره گفت این مطالعه محدودیت‌هایی دارد. از جمله اینکه آزمایش ماهیتی انتزاعی داشت و هیچ مجازاتی برای نقض قواعد در نظر گرفته نشده بود. به همین دلیل، هنوز نمی‌توان با اطمینان مشخص کرد که نتایج تا چه اندازه در توضیح نمونه‌های واقعی قانون‌شکنی کاربرد دارند.
رایشر همچنین تاکید کرد که یافته‌ها با تصور ساده‌ای که بر اساس آن رفتارها مانند بیماری از فردی به فرد دیگر سرایت می‌کنند، همخوانی ندارند. به گفته او، تاثیرپذیری افراد از رفتار دیگران به این بستگی دارد که آن دیگران چه کسانی هستند.
او گفت: «این نکته مهم است، زیرا نشان می‌دهد که مثلا صرفا با دیدن شورش دیگران، ما هم شورش نمی‌کنیم. در واقع، بسیاری از افرادی که شاهد شورش هستند، در واکنش به آن برای پاک‌سازی و سامان‌دادن محیط پس از شورش کمک می‌کنند.»
این یافته‌ها نشان می‌دهد که رفتار دیگران می‌تواند بر تصمیم افراد درباره رعایت یا نقض قواعد اثر بگذارد، اما این تاثیر نه خودکار است و نه در همه شرایط یکسان. هویت و گرایش سیاسی افراد، شدت تخلف مشاهده‌شده و انتخاب‌های خودشان، همگی در تعیین واکنش آن‌ها نقش دارند.
منبع: گاردین