تاب‌آوری روزهای جنگ؛تضمینی برای روزهای بعد نیست
مرکز پژوهش‌های مجلس از خطر فرسایش اعتماد و انسجام اجتماعی در دوره پساجنگ می‌گوید.
مرکز پژوهش‌های مجلس می‌گوید جامعه ایران در جریان دو جنگ اخیر توانسته نظم روزمره و سطحی از همکاری اجتماعی را حفظ کند اما این وضعیت لزوماً به ماه‌های بعد از جنگ منتقل نمی‌شود. با عقب‌نشینی تهدید نظامی از زندگی روزمره فشار اقتصادی و اختلال خدمات و کاهش رفاه بیشتر دیده می‌شود و در همین نقطه «احساس نابرابری در پرداخت هزینه‌های جنگ» فاصله روایت رسمی با آنچه مردم تجربه می‌کنند و کاهش احساس اثرگذاری اجتماعی می‌تواند انسجام جامعه را فرسوده کند.
گزارش تازه مرکز پژوهش‌های مجلس با عنوان «تاب‌آوری جامعه در جنگ از منظر علوم رفتاری؛ واکاوی عوامل مؤثر و ارائه راهبردهای مداخله‌ای» منتشر شده است. در این گزارش تاب‌آوری فقط تحمل روزهای سخت تعریف نشده وجامعه تاب‌آور باید بتواند در میانه بحران خدمات ضروری را حفظ کند. همکاری اجتماعی را از دست ندهد و پس از پایان درگیری نیز توان بازسازی خود را داشته باشد. گزارش چهار گروه عامل را در این میان تعیین‌کننده می‌داند؛ عوامل روانی و شناختی. عوامل اجتماعی. رسانه و ارتباطات و در نهایت کیفیت حکمرانی.
جنگ تمام می‌شود؛ فشارها می‌ماند
ارزیابی مرکز پژوهش‌ها این است که جامعه ایران در جریان دو جنگ اخیر «سطح نسبتاً قابل قبولی» از تاب‌آوری نشان داده است. نظم عمومی به شکل گسترده مختل نشده. هجوم عمومی برای خرید کالا و ایجاد کمبود رخ نداده و همکاری اجتماعی نیز تا حدی حفظ شده اما آنچه در روزهای درگیری دیده شده نشانه‌ای قطعی برای آینده نیست. تاب‌آوری یک ویژگی ثابت جامعه نیست و با تغییر شرایط می‌تواند فرسوده شود.
از نگاه نویسندگان گزارش دوره پس از جنگ حتی می‌تواند حساس‌تر از خود جنگ باشد. در روزهای درگیری تهدید بیرونی بخشی از اختلاف‌ها را به حاشیه می‌برد اما وقتی این تهدید عقب می‌نشیند اثر جنگ در جای دیگری خود را نشان می‌دهد؛ قیمت‌ها. زیرساخت‌ها. رفاه خانوار و کیفیت خدمات عمومی. همان زمان است که شکاف‌های اجتماعی دوباره دیده می‌شوند و پرسش درباره اینکه چه کسی هزینه بیشتری داده است اهمیت پیدا می‌کند.
وقتی روایت رسمی از زندگی مردم جا می‌ماند
یکی از نقاط کانونی گزارش رسانه است. مرکز پژوهش‌ها می‌گوید اعتماد به رسانه‌های رسمی و کیفیت ارتباط نهادهای عمومی با مردم مستقیماً بر تاب‌آوری اثر می‌گذارد. هرچه فاصله میان روایت رسمی و تجربه زیسته مردم بیشتر شود اعتماد نیز آسیب می‌بیند. تناقض میان پیام دستگاه‌های مختلف و تأخیر در اطلاع‌رسانی هم خلأیی ایجاد می‌کند که به تعبیر گزارش معمولاً با شایعه و اطلاعات نادرست پر می‌شود.
نسخه پیشنهادی گزارش برای این بخش فقط «مقابله با شایعه» نیست. مدیریت انتظارات عمومی. پرهیز از وعده‌های قطعی درباره روند جنگ. ارائه روایت‌هایی که با تجربه مردم ناسازگار نباشد. اطلاع‌رسانی مستمر و توضیح روشن درباره محدودیت‌های اطلاع‌رسانی از جمله پیشنهادهای آن است. مرکز پژوهش‌ها حتی هشدار می‌دهد بالا بردن بیش از اندازه انتظار جامعه درباره زمان پیروزی یا میزان خسارت می‌تواند بعداً به شوک روانی و کاهش اعتماد منجر شود.
این گزارش تأکید می‌کند هیچ روایت قانع‌کننده‌ای نمی‌تواند جای عملکرد واقعی را بگیرد. اگر آب و برق و غذا و زنجیره تأمین دچار اختلال شود یا دستگاه‌های مسئول نتوانند نیازهای اولیه مردم را پاسخ دهند سرمایه نمادین و پیام‌رسانی رسانه‌ای به‌تنهایی قادر به حفظ تاب‌آوری نخواهد بود.
به همین دلیل پیشنهادهای گزارش در سه سطح آمده در سطح ارتباطی از مدیریت انتظارات و ارتقای کیفیت پیام‌رسانی سخن گفته می‌شود. در سطح اجتماعی بر فعال شدن شبکه‌های محلی و گروه‌های مردمی و افزایش احساس اثرگذاری مردم تأکید شده است. در سطح حکمرانی نیز تداوم خدمات عمومی حمایت از گروه‌های آسیب‌دیده و ثبات در تصمیم‌گیری‌ها در اولویت قرار گرفته است.
چه کسی هزینه جنگ را می‌دهد؟
یکی از بخش‌های گزارش به «عدالت در توزیع هزینه‌های جنگ» مربوط است. نویسندگان می‌گویند برای مردم فقط میزان فشار اهمیت ندارد؛ مهم است این فشار چگونه تقسیم شده باشد. اگر این تصور شکل بگیرد که گروهی بخش بیشتری از هزینه‌ها را می‌پردازند و گروهی دیگر از آن مصون مانده‌اند مسئله دیگر فقط گرانی یا کمبود نیست و به احساس تبعیض تبدیل می‌شود. نتیجه می‌تواند کاهش اعتماد و همکاری عمومی باشد.
گزارش به همین دلیل از دولت می‌خواهد توزیع هزینه‌ها را قابل دفاع و قابل توضیح کند و در مواردی که برخی گروه‌ها از بخشی از محدودیت‌ها مستثنا می‌شوند دلیل آن برای افکار عمومی روشن باشد. در یک جمله می توان خلاصه کرد؛ فشار زیاد اگر عادلانه تلقی شود می‌تواند قابل تحمل‌تر از فشار کمتر اما نابرابر باشد.
تاب‌آوری را باید محله به محله دید
مرکز پژوهش‌ها پیشنهاد کرده تاب‌آوری اجتماعی با یک نظام رصد دائمی سنجیده شود. نه با یک عدد کلی برای کل کشور. این رصد باید نشان دهد کدام گروه‌ها و کدام مناطق در برابر چه فشاری آسیب‌پذیرترند.آرام بودن خیابان‌ها یا نبود هجوم به فروشگاه‌ها به‌تنهایی نشانه عبور موفق جامعه از بحران نیست. آزمون سخت‌تر ممکن است بعدتر آغاز شود؛ وقتی هزینه‌ها به بودجه خانوار می‌رسد. خدمات عمومی زیر فشار می‌روند و مردم عملکرد دستگاه‌ها را با آنچه به آنها گفته شده مقایسه می‌کنند.