کتابفروشیها در محاصره جنگ، اجاره و گرانی
کتابفروشیهای سراسر کشور در ماههای گذشته، علاوه بر شرایط اقتصادی ناشی از جنگ، با بحران دیگری هم روبرو شدهاند؛ افزایش اجاره بهای ملک باعث شد تعدادی از کتابفروشیهای بزرگ و کوچک در شهرهای مختلف تعطیل شوند و بازار مهجور کتاب در ایران کوچکتر شود.
جنگ به شکلی مستقیم و غیرمستقیم به تعدادی از کتابفروشیهای کشور خسارت وارد کرد و به گرانی کاغذ و بحران در صنعت نشر دامن زد؛ مثل حملهای که شهر کتاب بهمن در شهر تهران را تخریب کرد یا بحران اقتصادی بعد از آن که بازار کار کتابفروشیها و فعالان این حوزه را به خطر انداخت و باعث شد بسیاری از فعالان این حوزه در جریان بحران بیکاری بعد از جنگ، اخراج شوند. حالا نوبت اجارهبهای ملک است که بخشی دیگر از کتابفروشیها را به تعطیلی بکشاند.
در یک ماه گذشته خبرهای متعددی از تعطیلی برخی از کتابفروشیها در شهرهای مختلف منتشر شد که به گفته مدیران آنها افزایش اجاره ملک و ادامه بحران اقتصادی کتابفروشیها یکی از دلایل تعطیلی آنها بوده است؛ از کتابفروشیهای شناختهشدهتر مثل چشمه جم و فرهنگان فرشته در تهران تا دنیای کتاب قم، پاتوق کتاب محلاتی و کتابفروشی دنیای کاغذی در کردستان.
کتابفروشی دنیای کاغذی، اولین کتابفروشی ویژه کودک و نوجوان در استان کردستان مرداد امسال، پس از هفت سال فعالیت به کارش پایان داد. مسعود درودی، مدیر این کتابفروشی، به رسانهها اعلام کرده بود که مهمترین دلیل تعطیلی این کتابفروشی افزایش قیمت کتاب و روند رو به رشد اجارهبهای ملک طی دو سال گذشته بوده است به گفته او اجاره بهای ملک کتابفروشی در سال جاری 60 درصد افزایش پیدا کرده بود.
بررسیهای آتیه آنلاین نشان میدهد دلیل اصلی تعطیلی شعبه «جمسنتر» نشر چشمه، افزایش اجارهبهای ملک است. این کتابفروشی پنج سال پیش به عنوان یکی از مستاجران این مرکز تجاری کارش را آغاز کرد و بخشی از فضای خود را به فروش محصولات کودک و نوجوان اختصاص داد. به دنبال تصمیم جم سنتر برای ایجاد برخی تغییرات، به مسئولان چشمه جم پیشنهاد شد که فضای کاری خود را به طبقات پایین مجتمع منتقل کنند، تصمیمی که طبق آن باید اجاره بیشتری هم از طرف نشر چشمه پرداخت میشد. طبقات پایینتر با وجود فضای بزرگتر، رونق کمتری داشتند؛ به همین دلیل مسئولان چشمه جم سه روز حراج کتاب گذاشتند و ملک را به مالک پاساژ تحویل دادند. حالا آنها در انتظار پیدا کردن فضایی جدید برای فعالیت دوباره این شعبه از نشر چشمهاند؛ اتفاقی مشابه آنچه فرهنگان فرشته تجربه کرده است.
کتابفروشی دنیای کتاب قم هم که سال 1396 کارش را آغاز کرده بود، به دلیل درخواست رسمی تخلیه ملک توسط مالک مجموعه - آستان حضرت معصومه (س)- تعطیل شده است؛ به گفته مدیر این کتابفروشی قرارداد اجاره در این 9 سال هر دو تا سه سال یکبار تمدید میشد، اما شش ماه پیش که برای تمدید اجاره مراجعه شده بود، به آنها اعلام شد که امکان تمدید دوباره وجود ندارد.
پرداخت وام به ناشران و کتابفروشان
کاظم علمی، نایب رئیس این اتحادیه به آتیه آنلاین خبر میدهد که وزارت ارشاد تصمیم دارد وامی را به ناشران و کتابفروشان پرداخت کند: «آییننامه پرداخت این وام نوشته شده و ثبت نام آن در حال انجام است؛ شاید این اقدام در کوتاه مدت پاسخگو باشد و از تعطیلی برخی از کتابفروشیها جلوگیری کند.» او توضیح میدهد بیشتر کتابفروشیهای تعطیل شده در ماههای اخیر اجارهای بودند؛ چون میزان فروش کتاب جوابگوی هزینه آنها نیست: «کتابها از طریق پلتفرمها و با تخفیفهای بالا فروش میرود به همین دلیل مراجعه به کتابفروشیها کاهش پیدا کرده است. با توجه به کاهش قدرت اقتصادی کتابفروشیها و پاسخگو نبودن درآمد آنها نسبت به هزینههایشان، در یک سال اخیر روند تعطیلی کتابفروشیها نسبت به سابق بیشتر شد. بعد از کرونا هم این تعطیلیها به این میزان نبود؛ میزان فروش کمی پایین آمد اما کتابفروشیها بهروزتر شدند و برخی از آنها با شروع فروش آنلاین و سایت، بهبود پیدا کردند.»
کتابفروشیهای بزرگ مشکلات کمتری دارند
فروشگاه فرهنگان شعبه فرشته در تهران هم از سال 1400 فعالیتش را آغاز کرد و مثل بسیاری از کسبوکارهای دیگر، از سال 1401 بارها و به دلایل مختلف از جمله حجاب پلمب شد و آن را با آسیبهای اقتصادی روبرو کرد. آخرین پلمب خرداد امسال رخ داد و یک ماه طول کشید. همزمان مالک ملک فرهنگان فرشته، با وجود اینکه هنوز زمان تمدید قرارداد آن نرسیده بود، بهای اجاره را تا حدی افزایش داد که دیگر امکان ادامه فعالیت کتابفروشی وجود نداشت؛ تصمیمی که در نهایت باعث تعطیلی کتابفروشی شد.
مالک بعد از گرفتن حکم تخلیه برای شعبه فرشته فرهنگان، اعلام کرد که باید ظرف سه روز فضای کتابفروشی تخلیه شود. این شعبه در مجموع حدود 24 نیرو داشت که بخش زیادی از آنها بعد از تعطیلی این مرکز فرهنگی، در سایر شعب مشغول به کار شدند تا در صورت بازگشایی مجدد به کار خود برگردند. موسوی، یکی از اعضای هیات مدیره فرهنگان میگوید هنوز محل جدیدی برای استقرار کتابفروشی مشخص نشده، اما برنامهای برای توسعه شعب آن وجود دارد. او میگوید به دلیل قطعی اینترنت در روزهای جنگ، اقبال مردم به خرید کتاب بیشتر شده بود و کتابفروشیها از معدود اصنافی بودند که در این روزها به کارشان ادامه دادند: «برخلاف جنگ قبلی، این بار بیشتر مردم در تهران مانده بودند و به دلیل قطعی اینترنت، نوعی بازگشت به منابع مکتوب اتفاق افتاده بود. در این روزها نه تنها تاب آوری کتابفروشیها بالا رفته بود، بلکه توانستند دوام بیاورند. در همان بازه زمانی تصور میکردیم حتی با وجود پلمب هم میتوانیم به کارمان ادامه دهیم؛ چون در سه- چهار سال اخیر به دفعات پلمب شده بودیم.» او توضیح میدهد بعد از جنگ شرایط اقتصادی و وضعیت بازار کتاب باعث نشد که مدیریت به تعطیلی فکر کند، اما افزایش اجاره بهای ملک باعث تعطیلی این کتابفروشی فرشته شد.
بازار فروش کتاب فرهنگان نسبت به پیش از جنگ فروش خوبی داشت و بخش زیادی از آن مربوط به کتابهایی با موضوعات سیاست، انقلاب، روانشناسی تروما و جنگ بود. موسوی، برخلاف بسیاری دیگر اعتقاد دارد که بازار کتاب تابآوری زیادی دارد و با وجود افزایش قیمت کتاب، مردم هنوز کتابخواناند: «اینکه گفته میشود مردم کتاب نمیخوانند گزاره نادرستی است. کتاب خوب حتی اگر قیمت زیادی هم داشته باشد، حتما خریده میشود. هزینه چاپ کتاب بعد از عید افزایش پیدا کرد، اما این افزایش همچنان معقول است و مردم هنوز میتوانند کتاب بخوانند. ضمن اینکه مردم و کتابفروشیها همیشه راههایی برای دسترسی به کتاب پیدا میکنند.»
درست در نقطه مقابل فرهنگان، کتابفروشی کوچکی در شهرک غرب تهران قرار دارد که میزان فروش آن بعد از جنگ به شدت افت کرد. تا پیش از آغاز جنگ، مردم محله بدون اهمیت به قیمت کتاب و لوازمالتحریر خرید میکردند، اما حالا رفتار خرید آنها تغییر کرده و گزیدهتر کتاب کودک میخرند و اگر قیمت محصولات از قدرت خریدشان بالاتر برود، کالاهای انتخابیشان را به قفسهها برمیگردانند. این کتابفروشی به صورت تخصصی کتابهای کودکان و نوجوان عرضه میکند، اما مدتها پیش تعدادی کتاب برای گروه سنی بزرگسالان هم تهیه کرد؛ در چند ماه اخیر که طرح فروش قسطی کتاب در پلتفرمها آغاز شد، همه این کتابها که به قیمت قدیم عرضه میشدند فروش رفتند.
شرایط برای احیای «پاپیروس» فراهم نیست
اجارهبهای ملک تنها دلیل تعطیلی کتابفروشیها در ماههای اخیر نیست. فعالیت مجازی مدارس هم باعث شده است که کتابفروشیهای تخصصی درسی هم وارد دوره تازهای از بحران اقتصادی شوند. کتابفروشی قدیمی «پاپیروس» بندرعباس که دو ماه پیش بعد از 23 سال فعالیت در حوزه فروش کتابهای درسی تعطیل شد و ساختمانش را به یک مرکز عرضه مواد دخانی اجاره داد، مشکلی غیر از اجارهبها داشت؛ این کتابفروشی در مجموع پنج نیروی کار داشت و افزایش قیمت کتاب، تعطیلیهای پی در پی، نبود حمایت از سوی وزارت ارشاد امکان ادامه فعالیت را از آنها گرفت. بخشی از مشکلات پاپیروس در سالهای اخیر به دوره کرونا برمیگشت؛ زمانی که مدارس مجازی شدند و بعد از مدتی قیمت کتاب افزایش پیدا کرد، اما جنگ ضربه آخر را به این کتابفروشی وارد کرد. پاپیروس فروشنده تخصصی کتابهای درسی از مقطع پیشدبستانی تا دانشگاه بود. مهرآوران، مدیر فروشگاه میگوید بعد از کرونا بسیاری از کتابفروشیها از نظر میزان میزان فروش و سرمایه با مشکلات زیادی روبرو شدند: « از سال 1399 که قیمت کتابها متغیر شد، هر کتابی که میفروختیم، دور بعدی باید با قیمتی بالاتر آن را میخریدیم. در سالهای کرونا هم نه از جایی حمایت شدیم و نه توانستیم وامی بگیریم. ما هر سرمایهای داشتیم در سالهای کرونا و بعد از آن هزینه شد. دیگر به جایی رسیدیم که سود اجاره مغازه به شغلی دیگر بیشتر به نفع ما بود.»
مهرآوران میگوید شرایط برای احیای این کتابفروشی مناسب نیست؛ چون علاوه بر جنگ اخیر، وضعیت فعالیت حضوری مدارس هنوز روشن نیست؛ اگر دوباره کلاسهای درس غیرحضوری برگزار شوند، پاپیروس به عنوان فروشنده کتابهای درسی نمیتواند دوباره فعال شود: «احیای پاپیروس را در نظر داریم، اما شرایط برای آن خوب نیست. باید وضعیت به ثبات برسد. بعد از تعطیلی کتابفروشی از ارشاد بندرعباس ما را دعوت کردند، اما همهچیز در حد حرف باقی ماند و کمکی نشد. حداقل اگر وام میدادند میتوانستیم سرمایهمان را افزایش دهیم. فعلا دست نگه داشتیم تا شرایط به ثبات برسد.» او میگوید اگر میتوانستند وامی دریافت کنند، امکان افزایش سرمایه و بازگشت به کار وجود داشت. سال 1401 یاسر احمدوند، معاون فرهنگی وزیر ارشاد اعلام کرده بود که «بیش از ۲۰میلیون از جمعیت ما در روستاها کتابفروشی ندارند. در بسیاری از شهرهای کوچک هم کتابفروشی نداریم؛ یعنی نیمی از جمعیت کشور ما فاقد کتابفروشی هستند.» حالا با وجود تداوم این شرایط، ابراهیم کریمی، رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران نیز به تازگی اعلام کرده است که «تعدادی از کتابفروشیها فعالیت خود را متوقف کردهاند، اما آمار دقیقی از درصد تعطیلیها در اختیار نداریم. این روند صرفاً ناشی از جنگ نیست، بلکه مشکلات اقتصادی و تورم که بر معیشت مردم تأثیر گذاشته، موجب کاهش قدرت خرید و در نتیجه کاهش تقاضا برای کتاب شده است.»