HPV رو به افزایش است؛ پیشگیری فردی در غیاب واکسیناسیون ملی

در طول دهه‌های گذشته، آگاهی‌رسانی درباره ویروس اچ پی وی بسیار کم و قطره‌چکانی بوده است. باورهای غلط فرهنگی مانع این شده که افراد درست و به‌موقع از وجود این ویروس آگاه شوند. در بسیاری موارد، افراد بعد از ابتلا و مراجعه به پزشک از وجود واکسن برای این بیماری باخبر می‌شوند. این در حالی است که به گفته ستاره اخوان، رئیس انجمن سرطان شناسی زنان، بیشتر از 95 تا 98 درصد سرطان‌های دهانه رحم منشا اچ پی وی دارند و واکسیناسیون عمومی برای جلوگیری از شیوع این بیماری ضرورتی انکارناپذیر است.

فاصله بین یک عفونت گذرا تا سرطان، آگاهی عمومی و دسترسی به واکسن است که هنوز جایی در برنامه واکسیناسیون ملی ندارد. با وجود اینکه متخصصان همواره درباره ضرورت واکسیناسیون عمومی هشدار می‌دهند اما همچنان واکسیناسیون در کشور ما فردی است و جایی در برنامه عمومی واکسیناسیون ندارد.

در 10 سال گذشته اما تغییرات زیادی در زمینه آگاهی از ویروس HPV رخ داده است. حالا مسئولان و متخصصان برای پیشگیری از بیماری‌های ناشی از این ویروس به تکاپو افتاده‌اند.

واکسیناسیون عمومی؛ رهایی از آینده‌ای بیمار

رئیس انجمن سرطان‌شناسی زنان، واکسیناسیون را یکی از مهم‌ترین راه‌های پیشگیری اولیه می‌داند: «همیشه در بسیاری از بیماری‌های عفونی، بهترین راه پیشگیری اولیه واکسیناسیون است. رفتار انسان امروز در مورد مسائل جنسی با ۳۰ سال قبل تفاوت دارد و نمی‌توان برای آینده صرفاً بر اساس آمارهای گذشته تصمیم‌گیری کرد.»

به گفته او براساس اطلاعات علمی فعلی و اعلام سازمان جهانی بهداشت و نهادهای علمی، بهترین زمان برای واکسیناسیون HPV معمولاً از ۹ تا ۱۴ سالگی است؛ زیرا در این سن می‌توان با تعداد دوز کمتر، ایمنی مناسبی ایجاد کرد. اگر بیشترین اثربخشی را بخواهیم باید دو دوز تزریق ‌شود. با این حال، می‌توان تا ۲۶ سالگی هم آن را دریافت کرد و هرچه سن بالاتر باشد، ممکن است برای اثربخشی به دوزهای بیشتری نیاز باشد. آخرین یافته‌ها نشان می‌دهد که واکسن تا ۴۵ سالگی هم ممکن است موثر باشد. با این حال، بیشترین اثربخشی واکسن زمانی حاصل می‌شود که پیش از آغاز روابط جنسی تزریق شود.»

اخوان درباره واکسن‌های تولید داخل می‌گوید: «اینکه بگوییم واکسن‌های ایرانی خوب نیستند، حرف درستی نیست. برای آن‌ها مطالعات علمی صورت گرفته و سویه‌های پرخطر را پوشش می‌دهند. مزیت تولید واکسن‌های ایرانی حمل‌ونقل ایمن و حفظ شرایط نگهداری باکیفیت است.»

متخصص سرطان‌شناسی زنان با اشاره به نقش انجمن‌های علمی به آتیه آنلاین می‌گوید: «انجمن سرطان‌شناسی زنان به‌صورت اختصاصی و همچنین در تعامل با انجمن‌های دیگر، اقدامات مختلفی برای درخواست واکسیناسیون ملی انجام داده است، اما هنوز این شرایط فراهم نشده است.»

او معتقد است تصمیم‌گیری درباره ملی شدن واکسیناسیون HPV باید در کنار ملاحظات علمی، با توجه به شرایط اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی انجام شود: «برخی خانواده‌ها ممکن است تصور کنند واکسیناسیون موجب افزایش روابط جنسی پرخطر می‌شود و برطرف کردن این نگرانی نیازمند کار فرهنگی و تقویت آموزش درباره مسئولیت‌پذیری و تعهد در روابط است، نه کنار گذاشتن ابزار پیشگیری.»

وجود ویروس به معنای ابتلا به سرطان نیست

ستاره اخوان، جراح و متخصص زنان و زایمان و فلوشیپ فوق‌تخصصی سرطان‌شناسی زنان، با اشاره به انواع مختلف ویروس HPV به آتیه‌آنلاین می‌گوید: «یک نوع این ویروس پوست را درگیر می‌کند و نوع دیگر مخاط بدن را. انواع پرخطر ویروس، ریسک بیشتری برای ابتلا به بیماری‌های پیش‌سرطانی یا سرطانی دارند.»

به گفته این متخصص، شناسایی ویروس HPV به‌تنهایی به معنای ابتلای فرد به بیماری یا سرطان نیست. سیستم ایمنی بدن در بسیاری از افراد و در 90 درصد مواقع، می‌تواند ویروس را از بین ببرد اما این توانایی در همه افراد یکسان نیست و عوامل مختلفی از جمله ویژگی‌های ژنتیکی، تغذیه، سبک زندگی و عوامل محیطی بر عملکرد سیستم دفاعی بدن اثر می‌گذارند.

اخوان ادامه می‌دهد: «هدف ما شناسایی تغییرات پیش‌سرطانی یا سرطانی است تا بتوانیم بیماری را در مراحل اولیه درمان کنیم و مانع بروز سرطان مهاجم شویم.»

با توجه به اثر HPV بر بروز سرطان دهانه رحم، اخوان واکسیناسیون را موضوعی مهم در سیاست‌های سلامت و جوانی جمعیت می‌داند: «باید دور را ببینیم. قانون جوانی جمعیت در حال اجراست اما ابتلا به بیماری و انجام مداخلات درمانی در مراحل پیشرفته می‌تواند بر باروری فرد اثر بگذارد. از همین رو، پیشگیری باید با جدیت مورد توجه قرار گیرد.»

رسیدن به واکسن؛ دشوار و گران

سیمین کاظمی، پزشک و جامعه‌شناس درباره ضرورت قرار دادن واکسن HPV در برنامه واکسیناسیون کشوری پیش از این به ایلنا گفته بود: «عفونت HPV در ایران روند افزایشی دارد. برخی مطالعات انجام‌شده در ایران نشان داده‌اند که در بعضی از گروه‌های مورد بررسی، شیوع عفونت HPV به حدود ۳۸.۷ درصد رسیده و در میان این موارد، سویه‌های پرخطر مرتبط با سرطان دهانه رحم نیز مشاهده شده‌اند. همچنین در یک مطالعه دیگر، حدود ۲.۸ درصد از زنان مورد بررسی به یکی از دو سویه پرخطر HPV یعنی ۱۶ یا ۱۸ مبتلا بودند. با این حال، این ارقام مربوط به مطالعات خاص هستند و لزوماً بیانگر شیوع این عفونت در کل جمعیت زنان ایران نیستند.»

پیدا کردن گارداسیل 9 ظرفیتی در سال‌های اخیر، بیشتر از طریق بازار سیاه ممکن بوده است. نوع ایرانی واکسن به نام پاپیلوگارد 2 ظرفیتی در کشور توزیع شده است. قیمت‌ها اما سرسام‌آور است؛ گارداسیل طبق تعرفه امسال در داروخانه‌ها به قیمت دولتی 27 میلیون و 500 هزار تومان و آزاد 35 میلیون تومان است. اما معمولا موجود نیست و متقاضیان سر از بازار سیاه با قیمت تا 70 میلیون درمی‌آورند.

با این حال اخوان هزینه واکسیناسیون را برای خانواده‌ها در مقایسه با هزینه‌های تشخیص، درمان و پیامدهای جسمی و روانی سرطان بسیار کمتر می‌داند.

کاظمی در این باره معتقد است: «آنچه درباره واکسن HPV در ایران اتفاق افتاده مصداق دقیق و روشنی از کالایی‌سازی سلامت است. افراد ثروتمند که البته در اقلیت هم قرار دارند، امکان تهیه واکسن را دارند، در حالی که سایر بیماران از تهیه این واکسن عاجزند.»

به گفته او چنین شرایطی دو نتیجه احتمالی به دنبال دارد؛ نخست اینکه شیوع عفونت HPV روند افزایشی خواهد یافت چون دسترسی به واکسن عمومیت ندارد و اکثریت جامعه در برابر آن محافظت نشده‌اند. ثانیا در آینده عمده قربانیان سرطان‌های مرتبط با HPV از بین فقرا و مشخصا زنان فقیر خواهند بود.»

بنابر اعلام کاظمی نگاه بلندمدت به سلامت نسل آینده، توجه به واکسیناسیون دختران و سپس فراهم کردن امکان واکسیناسیون پسران و ایجاد دسترسی عادلانه به واکسن می‌تواند از موارد قابل پیشگیری سرطان در سال‌های آینده بکاهد.

دهانه رحم؛ مهم‌ترین محل درگیری در بدن زنان

گردن رحم و دهانه رحم یا به طور کلی سرویکس مهم‌ترین عضوی است که می‌تواند درگیر عوارض پرخطر HPV شود. اخوان با اشاره به ارتباط میان HPV و سرطان دهانه رحم می‌گوید: «۹۸ درصد سرطان‌های دهانه رحم منشأ HPV دارند. ممکن است درصد پایینی از موارد به عوامل دیگری مربوط باشد، اما در مجموع ارتباط این ویروس با سرطان دهانه رحم بسیار مهم است.»

به گفته او، بر اساس آمار مربوط به دو سال گذشته، میزان بروز سرطان دهانه رحم در ایران بالا نبوده و حدود ۶ مورد در هر ۱۰۰ هزار زن گزارش شده است. با این حال، تغییر الگوهای رفتاری و جنسی در جامعه و نبود یک برنامه ملی فراگیر برای غربالگری، ضرورت بازنگری در سیاست‌های پیشگیرانه را بیشتر کرده است.

این متخصص غربالگری در حال انجام در کشور را کافی نمی‌داند: «در حال حاضر غربالگری در کشور به این صورت است که وقتی فرد به مراکز درمانی مراجعه می‌کند، از همان فرصت برای معاینه و غربالگری استفاده می‌شود. ما همه زنان را ملزم نکرده‌ایم که غربالگری انجام دهند، اما با توجه به اینکه بیماری ممکن است تا مراحل پیشرفته بدون علامت باقی بماند، باید به این موضوع توجه بیشتری شود.»

اخوان زگیل‌های تناسلی را از انواع کم خطر اما ناخوشایند و با بار روانی می‌داند: «خود زگیل در فرد خطرناک نیست و درمان می‌شود، هدف ما بررسی انواع پرخطرتر ویروس است؛ زیرا ممکن است فرد علاوه بر یک نوع کم‌خطر، به سویه‌های دیگر نیز مبتلا باشد. درمان‌های مختلفی برای زگیل وجود دارد و موفقیت قابل‌قبولی به همراه دارد، اما ممکن است بیماری چند بار عود کند. در هر بار باید درمان انجام شود تا سیستم ایمنی بدن به اندازه‌ای مقاوم شود که بیماری دوباره ظاهر نشود.»

تاکنون ۱۴۰ کشور جهان واکسن HPV را در برنامه ملی واکسیناسیون خود گنجانده‌اند؛ پیشگیری از این بیماری مسئولیتی مشترک میان خانواده‌ها، نظام سلامت، پزشکان و سیاست‌گذاران است؛ تصمیمی که نتیجه آن در کاهش بیماری و حفظ سلامت نسل آینده موثر خواهد بود.