سازمان جهانی بهداشت: خودکشی نیازمند راهبرد ملی پیشگیری است
خودکشی سالانه جان ۷۲۷ هزار نفر را می‌گیرد و ۷۳ درصد موارد در کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط رخ می‌دهد. تنها ۳۸ کشور راهبرد ملی پیشگیری دارند و انگ اجتماعی، مانع اصلی دریافت کمک است.
هر سال ۷۲۷ هزار نفر به زندگی خود پایان می‌دهند و افراد بسیار بیشتری هم اقدام به خودکشی می‌کنند. هر خودکشی تراژدی‌ای است که خانواده‌ها، جوامع و حتی کشورهای مختلف را تحت تاثیر قرار می‌دهد و پیامدهای آن برای کسانی که فرد را از دست داده‌اند، می‌تواند برای مدت طولانی باقی بماند. خودکشی در همه مراحل زندگی رخ می‌دهد و در سال ۲۰۲۱، سومین عامل مرگ‌ومیر در میان افراد ۱۵ تا ۲۹ ساله در سراسر جهان بوده است.
خودکشی فقط در کشورهای پردرآمد رخ نمی‌دهد، بلکه پدیده‌ای جهانی است که در تمام مناطق جهان دیده می‌شود. در واقع، در سال ۲۰۲۱ نزدیک به سه‌چهارم (۷۳ درصد) خودکشی‌های جهان در کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط رخ داده است.
خودکشی یک مسئله جدی در حوزه سلامت عمومی است و به واکنشی در همین سطح نیاز دارد. با مداخلات به‌موقع، مبتنی بر شواهد و در بسیاری موارد کم‌هزینه، می‌توان از خودکشی پیشگیری کرد. برای اثربخشی اقدامات ملی، وجود یک راهبرد جامع و چندبخشی برای پیشگیری از خودکشی ضروری است.
چه کسانی در معرض خطر قرار دارند؟
ارتباط میان خودکشی و اختلالات روانی، به‌ویژه افسردگی و اختلالات مصرف الکل و همچنین سابقه اقدام به خودکشی، در کشورهای پردرآمد به‌خوبی اثبات شده است. با این حال، بسیاری از خودکشی‌ها به‌صورت تکانشی و در لحظات بحران رخ می‌دهند: زمانی که توانایی فرد برای مقابله با فشارهای زندگی، مانند مشکلات مالی، اختلافات در روابط یا درد و بیماری مزمن، مختل می‌شود.
علاوه بر این، تجربه درگیری و مناقشه، بلایای طبیعی، خشونت، سوءاستفاده یا فقدان و همچنین احساس انزوا، ارتباط نزدیکی با رفتارهای خودکشی‌گرایانه دارند. میزان خودکشی در میان گروه‌های آسیب‌پذیری که با تبعیض مواجه‌اند هم بالاست؛ از جمله پناهندگان و مهاجران، جوامع بومی، اقلیت‌های جنسی و زندانیان.
پیشگیری و کنترل
برای پیشگیری از خودکشی و خودآسیب‌رسانی می‌توان در سطح جمعیت، گروه‌های خاص و افراد، اقدامات مختلفی انجام داد. ابتکار LIVE LIFE سازمان جهانی بهداشت (WHO) برای پیشگیری از خودکشی، مداخلات کلیدی و موثر زیر را که مبتنی بر شواهد هستند، توصیه می‌کند:
محدود کردن دسترسی به ابزارهای مورد استفاده برای خودکشی؛ برای مثال آفت‌کش‌ها، سلاح‌های گرم و برخی داروها.
همکاری با رسانه‌ها برای اطمینان از پوشش مسئولانه اخبار مربوط به خودکشی.
تقویت مهارت‌های زندگی اجتماعی ـ عاطفی در نوجوانان.
شناسایی زودهنگام، ارزیابی، مدیریت و پیگیری افرادی که تحت تاثیر رفتارهای خودکشی‌گرایانه قرار گرفته‌اند.
این اقدامات باید همزمان با مجموعه‌ای از پایه‌های اساسی پیش بروند؛ تحلیل وضعیت، همکاری میان‌بخشی، افزایش آگاهی، تقویت ظرفیت‌ها، تامین مالی، پایش و نظارت و ارزیابی.
تلاش برای پیشگیری از خودکشی به هماهنگی و همکاری میان بخش‌های مختلف جامعه، از جمله بخش سلامت و حوزه‌هایی مانند آموزش، کار، کشاورزی، کسب‌وکار، دادگستری، قانون، دفاع، سیاست و رسانه نیاز دارد. با توجه به ماهیت چندوجهی خودکشی، این اقدامات باید جامع و یکپارچه باشند.
انگ اجتماعی و تابو
انگ اجتماعی، به‌ویژه درباره اختلالات روانی و خودکشی، باعث می‌شود بسیاری از افرادی که به پایان دادن به زندگی خود فکر می‌کنند یا پیش‌تر اقدام به خودکشی داشته‌اند، برای دریافت کمک مراجعه نکنند و در نتیجه از حمایت مورد نیاز خود محروم بمانند.
پیشگیری از خودکشی نیز به دلیل آگاهی ناکافی درباره خودکشی به‌عنوان یکی از مسائل مهم سلامت عمومی و وجود تابو در بسیاری از جوامع برای گفت‌وگوی صریح درباره آن، به اندازه کافی مورد توجه قرار نگرفته است. تاکنون تنها شمار اندکی از کشورها پیشگیری از خودکشی را در اولویت‌های حوزه سلامت خود قرار داده‌اند و تنها ۳۸ کشور اعلام کرده‌اند که دارای راهبرد ملی پیشگیری از خودکشی هستند.
افزایش آگاهی در جوامع و شکستن تابوی گفت‌وگو درباره خودکشی برای پیشرفت کشورها در زمینه پیشگیری از آن اهمیت زیادی دارد.
کیفیت داده‌ها
در سطح جهان، دسترسی به داده‌های مربوط به خودکشی و خودآسیب‌رسانی و همچنین کیفیت این داده‌ها پایین است. تنها حدود ۸۰ کشور عضو سازمان جهانی بهداشت از داده‌های باکیفیت ثبت وقایع حیاتی برخوردارند که می‌توان مستقیما از آنها برای برآورد میزان خودکشی استفاده کرد.
مشکل پایین بودن کیفیت داده‌های مربوط به مرگ‌ومیر تنها مختص خودکشی نیست؛ اما با توجه به انگ اجتماعی پیرامون خودکشی و همچنین غیرقانونی بودن برخی رفتارهای مرتبط با خودکشی در شماری از کشورها، احتمال می‌رود کم‌اظهاری و ثبت نادرست موارد خودکشی در مقایسه با بیشتر علل دیگر مرگ‌ومیر، مشکل جدی‌تری باشد.
برای تدوین راهبردهای موثر پیشگیری از خودکشی، نظارت و پایش بهتر خودکشی و خودآسیب‌رسانی ضروری است. تفاوت میان کشورها در الگوهای خودکشی و تغییرات در میزان، ویژگی‌ها و روش‌های خودکشی، ضرورت بهبود جامعیت، کیفیت و به‌هنگام بودن داده‌های مرتبط با خودکشی را در هر کشور نشان می‌دهد.
این داده‌ها باید شامل ثبت رسمی موارد خودکشی در نظام ثبت وقایع حیاتی، ثبت موارد خودآسیب‌رسانی در بیمارستان‌ها و همچنین پیمایش‌های ملیِ نماینده جمعیت باشد که اطلاعات مربوط به خودآسیب‌رسانی گزارش‌شده از سوی افراد را جمع‌آوری می‌کنند.
واکنش سازمان جهانی بهداشت
ضرورت اقدام برای پیشگیری از خودکشی در بالاترین سطوح به رسمیت شناخته شده و در اولویت قرار گرفته است. کاهش میزان خودکشی یکی از شاخص‌های اهداف توسعه پایدار سازمان ملل متحد است؛ تنها شاخص مرتبط با سلامت روان در این مجموعه. این موضوع همچنین در برنامه عمومی کار سازمان جهانی بهداشت و برنامه جامع اقدام در زمینه سلامت روان ۲۰۱۳ تا ۲۰۳۰ این سازمان گنجانده شده است.
نخستین گزارش جهانی سازمان جهانی بهداشت درباره خودکشی با عنوان «پیشگیری از خودکشی: یک ضرورت جهانی» در سال ۲۰۱۴ منتشر شد. هدف این گزارش افزایش آگاهی درباره اهمیت خودکشی و اقدام به خودکشی به‌عنوان یک مسئله سلامت عمومی و تبدیل پیشگیری از خودکشی به یکی از اولویت‌های اصلی در دستور کار جهانی سلامت عمومی بود.
این گزارش همچنین با هدف تشویق و حمایت از کشورها برای تدوین یا تقویت راهبردهای جامع ملی پیشگیری از خودکشی، بر پایه یک رویکرد چندبخشی در حوزه سلامت عمومی تهیه شد.
سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۲۱ ابتکار LIVE LIFE را راه‌اندازی کرد؛ راهنمایی برای اجرای برنامه‌های پیشگیری از خودکشی در کشورها. منابع تکمیلی هم برای حمایت از اجرای چهار مداخله اصلی LIVE LIFE منتشر شده‌اند. از جمله این منابع می‌توان به بروشور سال ۲۰۲۴ با عنوان «پیشگیری از خودکشی با حذف تدریجی آفت‌کش‌های بسیار خطرناک» اشاره کرد که با هدف محدود کردن دسترسی به ابزارهای خودکشی تهیه شده است.
همچنین منبع «پیشگیری از خودکشی: راهنمایی برای فعالان رسانه‌ای» که در سال ۲۰۲۳ به‌روزرسانی شده، با هدف ترویج پوشش مسئولانه اخبار خودکشی منتشر شده است. جعبه‌ابزار «کمک به رشد نوجوانان» هم برای تقویت مهارت‌های اجتماعی ـ عاطفی در میان جوانان تهیه شده است.
در سطح نظام سلامت، خودکشی و خودآسیب‌رسانی یکی از وضعیت‌های دارای اولویت در برنامه اقدام شکاف سلامت روان سازمان جهانی بهداشت (mhGAP) است. این برنامه راهنمای فنی مبتنی بر شواهدی را برای گسترش ارائه خدمات و مراقبت از افراد مبتلا به اختلالات روانی، عصبی و اختلالات مرتبط با مصرف مواد در کشورها ارائه می‌کند.
سازمان جهانی بهداشت از طریق ابتکار LIVE LIFE، دولت‌ها را تشویق و حمایت می‌کند تا مجموعه‌ای از مداخلات مبتنی بر شواهد و پایه‌های اساسی پیشگیری از خودکشی را به اجرا بگذارند.