سازمان جهانی بهداشت: ادغام خدمات، نوآوری و نقشآفرینی جوامع، کلید پایان بیماریهای مقاربتی است
ادغام خدمات سلامت در مراقبتهای اولیه، فرصتی بزرگ برای شتاببخشی به پیشرفت در مقابله با اچآیوی، هپاتیت و بیماریهای مقاربتی ایجاد کرده است. سازمان جهانی بهداشت با دستورالعملهای جدید و ابزارهای عملی، کشورها را در این مسیر راهنمایی میکند.
به تازگی سازمان جهانی بهداشت (WHO) گزارش جدیدی منتشر کرده که در آن میزان پیشرفت کشورها در اجرای «راهبردهای جهانی بخش سلامت» (GHSS) درباره اچآیوی، هپاتیتهای ویروسی و عفونتهای مقاربتی (STIs) در دوره ۲۰۲۲ تا ۲۰۳۰ ارزیابی شده است.
این گزارش همزمان با بیستوششمین کنفرانس بینالمللی ایدز (AIDS 2026) و در آستانه روز جهانی هپاتیت (۲۸ ژوئیه) منتشر شد. گزارش علاوه بر راهبردها، دستاوردهای مهم و همچنین چالشهای پایدار در مقابله جهانی با این همهگیریها را برجسته میکند.
دکتر تدروس آدهانوم گبریسوس، مدیرکل سازمان جهانی بهداشت در این باره گفت: «این گزارش دو داستان را روایت میکند. از یک سو نشان میدهد وقتی کشورها روی سلامت، جوامع و علم سرمایهگذاری میکنند، چه دستاوردهایی امکانپذیر است. اما از سوی دیگر نشان میدهد که چگونه اختلال در تامین مالی، بحرانهای انسانی و نابرابریهای پایدار میتوانند این پیشرفتها را به سرعت از بین ببرند.»
او افزود: «در پنج سال آینده باید نظامهای سلامت یکپارچه و مقاومی ایجاد کنیم که به افرادی برسند که بیش از همه عقب ماندهاند.»
پیشرفت در مقابله با اچآیوی، هپاتیت و بیماریهای مقاربتی
تا پایان سال ۲۰۲۵، حدود ۳۲ میلیون نفر مبتلا به اچآیوی در سراسر جهان تحت درمان قرار داشتند. همچنین از سال ۲۰۱۰ تاکنون، شمار موارد جدید ابتلا به اچآیوی ۴۲ درصد و مرگومیرهای مرتبط با ایدز ۵۷ درصد کاهش یافته است.
با این حال، هنوز ۹ میلیون نفر به درمان نجاتبخش اچآیوی دسترسی ندارند و موارد جدید ابتلا در برخی مناطق همچنان افزایش مییابد؛ بهویژه در میان گروههای جمعیتی در معرض خطر، از جمله کارگران جنسی، افرادی که مواد مخدر تزریق میکنند، افراد تراجنسیتی و زندانیان.
در زمینه مقابله با هپاتیتهای ویروسی هم پیشرفتهایی حاصل شده است. از سال ۲۰۱۵، موارد سالانه ابتلا به هپاتیت (B) 32 درصد کاهش یافته و مرگومیر ناشی از هپاتیت (C) در جهان ۱۲ درصد کمتر شده است.
با وجود این دستاوردها، هپاتیتهای ویروسی همچنان یکی از مرگبارترین بیماریهای عفونی جهان محسوب میشوند. برآوردها نشان میدهد این بیماریها تنها در سال ۲۰۲۴ جان حدود ۱.۳ میلیون نفر را گرفتهاند و میزان مرگومیر همچنان در حال افزایش است.
پیشرفت جهانی در مقابله با عفونتهای مقاربتی هم یکسان نبوده است. کشورها سیاستهای ملی خود را تقویت کرده و غربالگری و درمان سیفلیس در دوران بارداری را بهبود دادهاند. همچنین پوشش واکسیناسیون ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) اندکی افزایش یافته است. با این حال، میزان ابتلا به بیماریهای مقاربتی در برخی کشورها و جوامع همچنان رو به افزایش است و مقاومت آنتیبیوتیکی در برابر داروهای مورد استفاده برای درمان سوزاک هم در حال گسترش است.
شکافهای باقیمانده در مسیر حذف بیماریها
با وجود پیشرفتهای انجامشده، شکافهای مهم همچنان مانع تلاشها برای حذف اچآیوی، هپاتیتهای ویروسی و بیماریهای مقاربتی بهعنوان تهدیدهای سلامت عمومی تا سال ۲۰۳۰ هستند.
در زمینه اچآیوی، کاهش کمکهای مالی بینالمللی در سال ۲۰۲۵ باعث اختلال در برنامههای پیشگیری در برخی کشورها شد؛ از جمله مشکل در دسترسی به «داروی پیشگیری پیش از مواجهه» (PrEP). اگرچه برخی دولتها برای حفظ خدمات وارد عمل شدهاند، دادههای اولیه نشان میدهد استفاده از «داروی پیشگیری پیش از مواجهه» PrEP در شماری از کشورها و جوامع کاهش یافته است.
در مورد هپاتیتهای ویروسی، مرگومیر مرتبط با هپاتیت B از سال ۲۰۱۵ تاکنون ۱۷ درصد افزایش یافته است. پوشش تشخیص و درمان، بهویژه برای هپاتیت B، همچنان پایین است؛ این در حالی است که داروهای بسیار موثری وجود دارند که میتوانند از میلیونها مرگ جلوگیری کنند.
این گزارش در آستانه روز جهانی هپاتیت با شعار «هپاتیت را بشکنیم» تاکید میکند که حذف موانع مالی، اجتماعی و ساختاری که دسترسی میلیونها نفر به پیشگیری، آزمایش، درمان و مراقبتهای هپاتیت را محدود کردهاند، ضرورتی فوری است.
واکنش جهانی به بیماریهای مقاربتی نیز همچنان از مسیر تعیینشده عقب است؛ زیرا افزایش موارد ابتلا، مقاومت فزاینده میکروبی، پوشش ناکافی واکسیناسیون HPV و غربالگری سرطان دهانه رحم، روند مقابله با این بیماریها را دشوار کرده است.
همچنین ضعف در نظامهای پایش، تشخیص، تامین مالی و اطلاعات سلامت، توان کشورها را برای نظارت بر همهگیریها و گسترش خدمات موثر پیشگیری، آزمایش و درمان محدود کرده است.
ادغام خدمات سلامت؛ مسیر شتاببخشی به پیشرفت
گزارش سازمان جهانی بهداشت، ادغام خدمات را یکی از بزرگترین فرصتها برای شتاب بخشیدن به پیشرفتها معرفی میکند.
کشورهایی که بهترین نتایج را گزارش کردهاند، بهطور فزاینده خدمات مربوط به اچآیوی، هپاتیتهای ویروسی و بیماریهای مقاربتی را از طریق مراقبتهای اولیه سلامت و در کنار خدمات مربوط به سل، سلامت جنسی و باروری، سلامت مادر و کودک و بیماریهای غیرواگیر ارائه میکنند.
حذف انتقال اچآیوی، سیفلیس و هپاتیت B از مادر به کودک همچنان یکی از اولویتهای اصلی است. سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده شمار فزایندهای از کشورها برای دریافت تاییدیه حذف این انتقالها اقدام کردهاند؛ موضوعی که نشان میدهد موفقیت در این زمینه، با تقویت خدمات یکپارچه سلامت مادر و کودک دستیافتنی است.
گسترش راهکارهای سلامت دیجیتال، تقویت نظامهای قابل تعامل، پایش و اطلاعات سلامت، توسعه پلتفرمهای آزمایش همزمان چند بیماری و تضمین دسترسی برابر به نوآوریهای پزشکی میتواند دستاوردهای بیشتری ایجاد کند.
این نوآوریها شامل روشهای تشخیص بهتر، آزمایشهای استاندارد برای بیماریهای مقاربتی و فناوریهای پیشگیری بلندمدت مانند «لنکاپاویر» تزریقی است که سازمان جهانی بهداشت استفاده از آن را توصیه کرده است. لنکاپاویر اکنون در ۱۰ کشور در حال معرفی است و اجرای آن در ۱۴ کشور دیگر نیز برنامهریزی شده است.
همچنین توصیه سازمان جهانی بهداشت درباره پیشگیری پس از مواجهه با «داکسیسایکلین» (doxycycline PEP) فرصت امیدوارکنندهای برای کاهش عفونتهای باکتریایی مقاربتی در میان جمعیتهای با خطر بالا فراهم میکند.
نقش جوامع در پایان دادن به همهگیریها
تقویت نقش رهبری جوامع و وارد کردن دادههای تولیدشده توسط جوامع در نظامهای ملی پایش میتواند پاسخگویی را افزایش دهد، به بهبود برنامهها کمک کند و اطمینان دهد خدمات به افرادی میرسد که معمولا بیش از دیگران نادیده گرفته میشوند.
سازمان جهانی بهداشت برای کمک به کشورها در تقویت اقدامات مقابلهای، نخستین دستورالعمل جامع ارائه خدمات اچآیوی را منتشر کرده است. این دستورالعمل تازهترین توصیههای مبتنی بر شواهد را برای سازماندهی خدمات پیشگیری، آزمایش، درمان و مراقبت بلندمدت اچآیوی در اختیار کشورها قرار میدهد.
این سازمان همچنین راهنمای پایش اچآیوی را منتشر کرده است که هدف آن بهبود نظامهای معمول پایش این بیماری و افزایش استفاده از دادههای ملی سلامت برای اقدامات بهداشت عمومی است.
دکتر «ترزا کاسائوا»، مدیر بخش اچآیوی، سل، هپاتیت و بیماریهای مقاربتی سازمان جهانی بهداشت، در این باره گفت: «این ارزیابی چیزی فراتر از یک گزارش پیشرفت است؛ این یک راهنمای عملی برای اقدام در نیمه دوم دوره اجرای این راهبرد است.»
او افزود: «این گزارش نشان میدهد کشورها در چه زمینههایی موفق بودهاند، کجا پیشرفت متوقف شده و سرمایهگذاریها در چه حوزههایی بیشترین تاثیر را خواهند داشت. سازمان جهانی بهداشت با همراهی دستورالعملهای جدید ارائه خدمات اچآیوی و پایش این بیماری، ابزارهای عملی لازم را در اختیار کشورها قرار میدهد تا برنامههای خود را تقویت کنند و به افراد و جوامعی برسند که بیش از همه به این خدمات نیاز دارند.»
این گزارش اندکی پس از تصویب «اعلامیه سیاسی نشست عالیرتبه سازمان ملل متحد درباره اچآیوی/ایدز در سال ۲۰۲۶» منتشر شده و شواهد بهموقعی برای اجرای تعهدات کشورهای عضو فراهم میکند.
منبع: WHO