ایستگاه آخرِ پروندههای جنجالی بابک زنجانی بافت تاریخی گرگان بود؟
مدیر پایگاه میراث ملی شهر تاریخی استرآباد (بافت قدیم گرگان) میگوید: شرکت وابسته به بابک زنجانی هیچ بازدید حضوری از بافت گرگان نداشته و همه صحبتها که در حد یک مکاتبه رفت و برگشتی بوده، با نامه انجام شده است.
در طول یک هفته گذشته نام جنجالیترین مرد میلیاردی ایران با میراث فرهنگی و بافت تاریخی گرگان گره خورد، نخستین بافت تاریخی ثبت ملی شده کشور با مساحتی حدود ۱۵۷ هکتار، که احتمالات زیادی را برای نجات بافت یا حتی تخریب تدریجی آن مطرح کرد.
اما ماجرای نام بابک زنجانی در بافت تاریخی گرگان زمانی بیشتر به چشم آمد که چند روز پس از انتشار این خبر، آتش بخشی از بازار قدیمی گرگان را فراگرفت؛ همین حادثه به بازار شایعات دامن زد.
هر چند فعالان میراثی گرگان میگویند هنوز آتشنشانی علت آتشسوزی را اعلام نکرده اما حرف و حدیثها برای این بافت تاریخی که برخلاف بخش عمدهای از بافتهای تاریخی کشور زندگی مردم در آن جریان دارد، همچنان ادامه دارد. شک و شبهههایی که روی نام بابک زنجانی علامت سوال بزرگی میگذارد.
مدیر پایگاه میراث ملی شهر تاریخی استرآباد (بافت قدیم گرگان)، عالیه ملک شاهکویی در پاسخ به این سوال به خبرنگار آتیهآنلاین میگوید: شرکت وابسته به بابک زنجانی هیچ بازدید حضوری از بافت گرگان نداشته و همه صحبتها که در حد یک مکاتبه رفت و برگشتی بوده، با نامه انجام شده است.
ملک شاهکویی درباره نقل قولها و خبرهایی که از سرمایهگذاری شرکت وابسته به بابک زنجانی در بافت تاریخی گرگان منتشر شده، میگوید: در طول چندهفته گذشته میراث فرهنگی نامهای از شرکت گردشگری (آوان) وابسته به این شخص دریافت کرد که در آن به این اداره کل اعلام کرده بود «در صورتیکه فرصتهای سرمایهگذاری در این بافت اعلام شود آن شرکت میتواند با ارائه طرحهایی، در مجموعه بافت تاریخی گرگان سرمایهگذاری کند»
او با اشاره به فرصتهایی که در این بافت تاریخی وجود دارد، ادامه میدهد: «میراث فرهنگی پاسخ این مکاتبه را داد اما مسئله این است که بافت تاریخی گرگان طرح تفضیلی مخصوص به خود را دارد و هر سرمایهگذاری که قصد ورود داشته باشد باید طرح مصوب را اجرایی کند و وضعیت به گونهای نیست که قرار باشد تصمیمی جداگانه برای آن گرفته شود.»
او توضیح میدهد: «بسیاری از بناها در بافت تاریخی گرگان نیاز به مرمت دارند، برخی بناها نیاز به بهسازی و برخی املاکی هستند که میتوانند یک فرصت نوسازی باشند، وضعیت همه این بناها پلاک به پلاک در طرح تفضیلی مشخص شده و سرمایهگذار با توجه ایدههای خودش و طرح اصلی میتواند کار را جلو ببرد.»
مدیر پایگاه میراث ملی شهر تاریخی استرآباد با تاکید بر اینکه شرکت خصوصی مورد نظر هنوز هیچ پاسخی به میراث فرهنگی ارائه نکرده است، اظهار میکند: «تا کنون و اصلا هیچ جلسه راجع به ایدههای سرمایهگذار برگزار نشده و ما حتی نمایندگان این شرکت را رو دررو ندیدهایم که صحبتی انجام دهیم، فعلا همه چیز در حد همان نامه اولیه و جواب میراث فرهنگی است.»
سرمایهگذار باید زیر نظر وزارت میراث فرهنگی فعالیت کند
علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت بناها و محوطههای تاریخی موافق حضور سرمایهگذار در بافتهای تاریخی است. او در گفتوگو با آتیهآنلاین، هر چند اصل خبر را با شک و شبهه، آن هم در حد حضور احتمالی یک سرمایهگذار در بافت تاریخی گرگان تایید میکند، اما حضور یک سرمایهگذار در هر بافت تاریخی فارغ از گرگان را فینفسه خوب و مورد قبول میداند.
او با اشاره به بافت تاریخی کشورهای دیگر مانند ونیز در ایتالیا و رشد گردشگری در آنجا و بازگرداندن زندگی مردم به داخل بافت شهری میگوید: «سیاستگذاری غلط در طول دهههای گذشته باعث شده تا زندگی برای مردم و ساکنان اصیل و اصلی بافتهای تاریخی در کشور، با مشکلاتی مواجه شود.» او منتقد کوچ ساکنان از بافتهای اصلی به شهرهای بزرگتر است. ایزدی با تاکید بر اینکه در هر شرایطی تعیین و تصویب ضوابط مشخص برای بافتهای تاریخی انجام و نظارت بر رعایت آنها توسط مالکان بناها و سرمایهگذاران ادامه خواهد داشت، میگوید: «بافتی تاریخی در آینده موفق خواهد بود که زندگی در آن جریان دارد و نهتنها اصالتش حفظ شده، بلکه کل منطقه از آن انتفاع اقتصادی خود را میبرد و حتی زمانی که پای گردشگر به آن بافت میرسد با یک شهر کهن روبهرو خواهد بود که سازوکارهای خاص خود را دارد، بدون هیچ ارتفاع غیرقانونی یا سیما و منظری که برهم خورده باشد.»
به اعتقاد مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی اگر کسی برای سرمایهگذاری در بافتی تاریخی وارد شود که نهتنها تفکر فرهنگی دارد بلکه بهره اقتصادی نیز میبرد، هیچ مانعی برای حضور در بافت ندارد به شرط آنکه ضوابط حضور در بافت را بداند و هر قدمی که در بافت برمیدارد زیرنظر قانون و تحت نظارت وزارت میراث فرهنگی باشد.
او با تاکید بر این که باید نگاه عدم درآمدزایی از بافتهای تاریخی حذف شود تا سرمایهگذاران راه خود را از مسیر این بافتها دور نکنند، ادامه میدهد: «امروزه هسته مرکزی و اصلی شهرها از فرهنگ و اقتصاد تهی شدهاند، حال اگر واقعا بخش خصوصی سرمایهگذاری در این دست از بافتها را بپذیرد راحتتر با آن موافقت میکنیم به شرط ارائه طرح و برنامه.»
سرمایهگذاری در بافت تاریخی گرگان فقط در حد حرف بود
جاوید ایمانیان، کارشناس مسئول مرمت بناهای تاریخی در استان گرگان در گفتوگو با آتیهآنلاین اما به نکتهای مهم اشاره میکند. او با بیان اینکه صحبتها برای حضور چنین سرمایهگذاری در گرگان تا کنون فقط در حد حرف بوده و هیچ اقدامی هنوز انجام نشده است، میگوید: «شرکتی که برای سرمایهگذاری به گرگان آمده بود نخست بافت فرسوده شهر را بررسی کرد اما بعد از حضور در بافت تاریخی گرگان و مواجه شدن با سرزنده بودن آن، نگاهش به سمت این بافت رفت؛ اما هنوز نه قراردادی امضا و نه حرف و قول و قراری مطرح شده است.»
ایمانیان با اشاره به آتشسوزی بازار قدیمی گرگان در شبهای گذشته و اعلام نشدن نتیجه بررسیهای آتشنشانی ادامه میدهد: «این بافت در سالهای گذشته با آسیبهای زیادی مواجه شده، یک بخش از میدان قبلا به مجتمع تجاری تبدیل شده بود، تا قبل از آتشسوزی نیز جدارههای تاریخی در دو بخش باقی مانده میدان قرار داشتند که متاسفانه بخشی از تزیینات مغازهها از جمله فرم معماری عربی و موتیفهای گچبری معماری دوره پهلوی در آتش از بین رفتند.»
این کارشناس میراث فرهنگی استان گلستان با اشاره به وجود حساسیت در تملک، واگذاری یا خرید بافتهای تاریخی که به خصوص در فهرست آثار ملی ثبت شده باشند، میگوید: «هر چند آن محدوده محدودیت ارتفاع دارد، اما باز هم ساختوساز در این محدوده ارتفاعی پراهمیت است یعنی فقط تا هفت متر ارتفاع امکان ساخت وجود دارد.»
او با اشاره به برگزاری جلسه شورای فنی در میراث فرهنگی پس از وقوع آتش سوزی ادامه میدهد: «بعد از بررسی به این نتیجه رسیدیم که این جداره کاملا قابل حفاظت و مرمت است و نیاز به تخریب و بازسازی کامل ندارد، چون با تخریب، امکان بازسازی نقاطی مانند فرم عربی میدان رسما وجود ندارد.»
بافت تاریخی گرگان آیا اصلا نیازمند سرمایهگذار است؟
ایمانیان میگوید امکان ورود سرمایهگذار به هر بافت تاریخی وجود دارد، اما این سرمایهگذار باید متوجه نکاتی باشه: «جریان زندگی در بافت تاریخی مانند گرگان و برگزاری آیینهای سنتی در آن، آنقدرزیاد هست که این بافت پویا را به کل دنیا نشان دهد، بنابراین سرمایهگذاری که قصد ورود به این بافت را دارد باید متوجه باشد که بافت فقط نیاز به مرمت کالبد ندارد بلکه نیاز است تا جریان اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و مذهبی در آن همچنان زنده باشد، این کار به جز مشارکت با مردم اصیل بافت امکانپذیر نمیشود.»
او توضیح میدهد: «هر سرمایهگذاری از شرکت خصوصی بابک زنجانی گرفته تا دیگر بخشهای خصوصی وقتی وارد بحث سرمایهگذاری برای چنین بافتی میشوند، نمیتوانند به این فکر کنند که چند خانه را میخرم و در نهایت مدیریت همه بافت به من داده میشود؛ بلکه ضوابط میراث فرهنگی باید رعایت شود، زمانیکه میگوییم احیای تاریخی باید بر اساس تناسبات بافت تاریخی انجام شود، مثلا اگر نیاز به 3 خانه صنعتی یا 5 عمارت در این بافت هست، بیشتر از آن نباید چنین کاربری به این بافت و بناهای آن داد، چون ظرفیت بافت باید بر اساس توان و ظرفیت بافت به آن داده شود.»
ایمانیان تاکید میکند: «نوع کاربری، تعداد کاربریها، ضوابط مرمت و احیا را در بافتهای تاریخی میراثفرهنگی مشخص میکند نه سرمایهگذار شخصی یا دولتی، بنابراین اگر کسی قصد تزریق پول به بافت داشته باشد هم باید ضوابط میراث فرهنگی را رعایت کند، یعنی طرح مرمت و احیا را به میراث فرهنگی ارائه کند تا پس از بررسی و تصویب در میراث فرهنگی امکان اجرائی شدن آن وجود داشته باشد.»
نقاط آسیب دیده در آتشسوزی بازار گرگان باید عین به عین ساخته شود
ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت بناها و محوطههای تاریخی دربارهآتشسوزی در بازار تاریخی گرگان و شایعات مطرح شده درباره آن، تاکید میکند: «در بررسیها اعلام کردند که هسته اصلی بافت تاریخی مورد نظر با بازار گرگان فاصله دارد، بنابراین معتقدم این اتفاق ربطی به شایعات ندارد و کاملا سهوی بوده است.»
به گفته او پس از آتشسوزی، شورای فنی میراث فرهنگی بلافاصله تشکیل جلسه داد و در آن تاکید شد که با توجه به ثبتی بودن جداره بازار، باید نقاط آسیبدیده عین به عین ساخته شوند؛ همچنین اجازه هیچ تغییراتی حتی جزئی در زمان بازسازی نقاط آسیب دیده بازار داده نمیشود.»
او با تاکید بر این که در صورت حضور هر نوع سرمایهگذاری در بافت تاریخی گرگان، میراث فرهنگی وظیفه نظارتی خود را ترک نمیکند، میگوید: «مالکیت در اصالت و هویت بنا تاثیری ندارد و امیدواریم چنین موقعیتی بتواند در بافت الگوی مناسبی برای دیگر بافتها ایجاد کند.»
هنوز هیچ پاسخ رسمی از سوی آتشنشانی اعلام نشده است
ملک شاهکویی فاصله کوتاه میان اعلام خبر سرمایه گذاری زنجانی در بافت تاریخی گرگان را با آتش سوزی رخ داده در بافت، دو موضوع کاملا متفاوت از یکدیگر میداند و میگوید: «یک روز بعد از وقوع آتشسوزی در نامهای به آتشنشانی درخواست کردیم تا هر چه سریعتر علت این حادثه را اعلام کنند، اما هنوز هیچ پاسخ رسمی از آتش نشانی اعلام نشده است.»
او ادامه میدهد: «میدان شهرداری گرگان در واقع نخستین (فلکه) میدان نوین شهری در این شهر است که به واسطه حضور همیشگی مردم در زمان وقوع اتفاقات خاص ملی به مکان رویداد شهر نیز تبدیل شده و امروز یکی از مهمترین عناصر شهر گرگان محسوب میشود؛ میدانی که بخشی ازشهر تاریخی استرآباد به عنوان نخستین شهر ثبت ملی شده در فهرست آثار ملی است.»
ملک شاهکویی با اشاره به تقسیم میدان شهرداری گرگان به چهار وجه مانند میدان حسنآباد تهران، توضیح میدهد: «در حریق رخ داده، یک وجه دچار آتشسوزی شد، مغازههای طبقات بالا و پایین این وجه میدان هر کدام مالکیتهای مشخصی دارند، بنابراین این طور نبوده که کسی بگوید فلان سرمایهگذار پس از خرید بازار و با هدف ساختوساز جدید آتشسوزی را ایجاد کرده باشد.»
مدیر پایگاه میراث ملی شهر تاریخی استرآباد میگوید: «فردای روز آتشسوزی، عملیات آواربرداری در منطقه و آسیبشناسی بافت آغاز شد و قدمهای اولیه برای رفع خطر برداشته شد؛ پس از آن نیاز است تا طرح مرمت جامع به مالکین اعلام شود.»