استفاده از صفحهنمایش و مغز کودکان؛ آیا فناوری واقعا تهدیدی برای سلامت روان است؟
پژوهشهای جدید نشان میدهد رابطه میان استفاده کودکان از فناوری و سلامت روان پیچیدهتر از تصور عمومی است؛ نه خطر قطعی و نه بیضرر مطلق.
نگرانی درباره تاثیر گوشیهای هوشمند، تبلتها و دیگر ابزارهای دیجیتال بر کودکان در سالهای اخیر افزایش یافته است. بسیاری از والدین معتقدند استفاده طولانیمدت از صفحهنمایشها میتواند باعث افزایش افسردگی، مشکلات رفتاری، اختلال خواب و حتی تغییرات منفی در مغز کودکان شود؛ اما گروهی از پژوهشگران میگویند شواهد علمی موجود هنوز چنین نتیجهگیری قطعی را تایید نمیکند.
این نگرانیها پس از آن شدت گرفت که گزارشهایی درباره محدودیت استفاده فرزندان برخی چهرههای شناختهشده فناوری، از جمله استیو جابز و بیل گیتس، از ابزارهای دیجیتال منتشر شد. با این حال، شماری از دانشمندان معتقدند تصویر رایج درباره آسیبهای قطعی «زمان استفاده از صفحهنمایش» بیش از حد سادهسازی شده است.
«پیت اتچلز»، استاد روانشناسی دانشگاه «بث اسپا» در بریتانیا، پس از بررسی صدها مطالعه درباره رابطه میان صفحهنمایش و سلامت روان، میگوید شواهد کافی برای اثبات آسیب مستقیم و گسترده این فناوریها وجود ندارد. او در کتاب خود با عنوان «بازکردن قفل: علم واقعی زمان استفاده از صفحهنمایش» تاکید میکند بسیاری از پژوهشهای موجود با مشکلات روششناختی روبهرو هستند.
بررسی انجمن روانشناسی آمریکا در سال ۲۰۲۱ هم نشان داد استفاده از گوشیهای هوشمند، شبکههای اجتماعی و بازیهای ویدئویی تنها نقش محدودی در نگرانیهای مربوط به سلامت روان دارد. پژوهشگران همچنین هشدار میدهند که بسیاری از مطالعات به گزارشهای شخصی افراد درباره میزان استفاده از صفحهنمایش متکی هستند و این موضوع میتواند بر دقت نتایج اثر بگذارد.
«اتچلز» معتقد است رابطه آماری همیشه به معنای رابطه علت و معلولی نیست. برای نمونه، افزایش فروش بستنی و افزایش موارد آفتابسوختگی در تابستان همزمان رخ میدهد، اما بستنی عامل آفتابسوختگی نیست. به گفته او، درباره تاثیر فناوری هم باید عواملی مانند تنهایی، شرایط خانوادگی و وضعیت اجتماعی افراد بررسی شود.
همچنین کارشناسان تاکید دارند که «زمان استفاده از صفحهنمایش» مفهومی بسیار کلی است. استفاده آموزشی، ارتباط با دوستان یا یادگیری مهارتهای جدید، تفاوت زیادی با ساعتها جستوجوی بیهدف در اینترنت دارد.
در یک مطالعه گسترده که ۱۱ هزار و ۵۰۰ اسکن مغزی کودکان ۹ تا ۱۲ ساله را بررسی کرد، پژوهشگران ارتباطی میان استفاده از صفحهنمایش و کاهش سلامت روان یا مشکلات شناختی پیدا نکردند.
با این حال، برخی پژوهشگران همچنان نسبت به پیامدهای استفاده افراطی از فناوری هشدار میدهند. «ژان توئنگ»، استاد روانشناسی دانشگاه ایالتی سندیگو، معتقد است ترکیب حضور طولانی در فضای آنلاین، خواب کمتر و کاهش ارتباطات حضوری میتواند سلامت روان نوجوانان را تهدید کند. یک پژوهش در دانمارک در سال ۲۰۲۴ نیز نشان داد کاهش استفاده از رسانههای دیجیتال میتواند با بهبود برخی نشانههای روانشناختی کودکان همراه باشد، هرچند تحقیقات بیشتری برای نتیجهگیری قطعی لازم است.
در حال حاضر، نهادهای علمی درباره میزان مناسب استفاده کودکان از صفحهنمایش اتفاق نظر ندارند. برخی سازمانها محدودیت زمانی مشخصی تعیین نکردهاند و بیشتر بر کیفیت استفاده، فعالیت فیزیکی و تعامل اجتماعی تاکید دارند. سازمان جهانی بهداشت نیز برای کودکان خردسال محدودیتهایی پیشنهاد کرده است، اما هدف اصلی آن جلوگیری از کمتحرکی است.
کارشناسان میگویند مسئله اصلی نه صرفا وجود فناوری، بلکه شیوه استفاده از آن است. صفحهنمایشها میتوانند ابزار یادگیری و ارتباط باشند، اما استفاده افراطی همراه با انزوا، کاهش خواب و قطع ارتباطات واقعی ممکن است پیامدهای منفی داشته باشد. در شرایطی که علم هنوز پاسخ قطعی ارائه نکرده، تعادل و نظارت آگاهانه والدین همچنان مهمترین توصیه متخصصان است.
منبع: BBC