سیاستهای تشویقی بر مدار شکست؛ بحران «سالمندی گرفتار» در انتظار جمعیت
کاهش شدید نرخ باروری، افزایش سن ازدواج و تغییرات فرهنگی در سبک زندگی، زنگ خطر بحران جمعیتی در ایران را به صدا درآورده؛ کارشناسان هشدار میدهند اگر روند فعلی ادامه یابد، رشد جمعیت کشور در سالهای آینده به صفر و حتی منفی خواهد رسید.
به گزارش آتیه آنلاین، ایران در حالی با چالش کاهش نرخ باروری دست و پنجه نرم میکند که کارشناسان نسبت به عبور از «پنجره جمعیتی» و ورود به دورهای خطرناک به نام «سالمندی گرفتار» هشدار میدهند. آمارهای رسمی نشان میدهد که میانگین فرزندآوری در ایران از ۶.۵ فرزند در دهه ۶۰ به ۱.۶ فرزند در حال حاضر رسیده است؛ روندی که شهلا کاظمیپور، جمعیتشناس، آن را در میان سایر کشورهای جهان «منحصربهفرد» میداند، چراکه ایران این مسیر را که سایر کشورها طی ۵۰ تا ۷۰ سال طی کردهاند، تنها در ۲۰ سال پیموده است.
پنجرهای که در حال بسته شدن است
به گفته کاظمیپور، ایران از سال ۸۵ در پنجره جمعیتی قرار گرفته و حدود ۲۰ سال از این فرصت طلایی ۳۵ تا ۴۰ ساله را پشت سر گذاشته است. آنطورکه خبرآنلاین گزار داده او با اشاره به اهمیت این دوران میگوید: «در پنجره جمعیتی بیش از دو سوم جمعیت باید از نظر اقتصادی فعال باشند. بسیاری از کشورهای آسیای جنوب شرقی در این مرحله توانستند اقتصاد خود را شکوفا کنند، اما نکته مهم این است که آن دو سوم باید در فعالیت اقتصادی به سر ببرند، نه اینکه نیمی از آنها خانهدار یا بیکار باشند.»
این جمعیتشناس هشدار میدهد که ایران با وضعیت فعلی به سمت «سالمندی گرفتار» پیش میرود: «ما در سال ۹۵ حدود پنج میلیون سالمند داشتیم که اکنون به حدود هفت میلیون رسیده است. سیستمهای بهداشتی و درمانی ما با این تعداد سالمند پاسخگوی نیاز آنها نیستند؛ در حالی که طبق پیشبینیها تا سال ۱۴۲۵، جمعیت سالمندان به ۲۵ میلیون نفر خواهد رسید.»
سرعت بیسابقه سقوط موالید
در همین راستا، رضا سعیدی، رئیس مرکز جوانی جمعیت وزارت بهداشت، با ارائه آمارهای تکاندهندهای از افت شدید شاخص باروری کل (TFR) خبر داد. وی تصریح کرد: «زمانی در دهه ۶۰، به ازای هر خانم در سن فرزندآوری حدوداً ۶.۵ فرزند به دنیا میآمد. الان این عدد به حدود ۱.۴ فرزند رسیده است.» سعیدی افزود که ایران سریعترین کاهش نرخ زاد و ولد را در سطح جهانی داشته و تعداد ولادتها از بیش از ۲ میلیون در دهههای گذشته به کمتر از ۹۰۰ هزار نفر در سال ۱۴۰۴ رسیده است.
سعیدی با اشاره به وضعیت رشد جمعیت که اکنون به حدود نیم درصد رسیده، هشدار داد: «اگر تعداد مرگ از تعداد ولادتها پیشی بگیرد، رشد جمعیت ما منفی میشود. در ایران نیز این اتفاق برای بعضی استانهای شمالی افتاده و رشد جمعیتشان صفر یا حتی منفی شده است.»
شکست سیاستهای تشویقی و نگاه تکبعدی به اقتصاد
کاظمیپور سیاستهای فعلی دولت برای تشویق به فرزندآوری را «ناموفق» توصیف کرده و تأکید میکند که مسئلهشناسی دقیقی صورت نگرفته است: «مسئولین گمان میکنند کاهش باروری فقط به مسائل اقتصادی مربوط است. بهتر است بودجههایی که برای وام فرزندآوری کنار میگذارند، صرف زیربناهای اقتصادی، کاهش تورم و برقراری امنیت اقتصادی شود. همان خانوادهای که با این سیاستها فرزندی به دنیا میآورد، باید ۱۰ داروخانه را بگردد تا شیرخشک پیدا کند؛ تازه اگر پول داشته باشد.»
سعیدی نیز گذار دوم جمعیتی را فراتر از اقتصاد دانسته و بر عوامل فرهنگی انگشت میگذارد: «فرزندآوری به یک انتخاب تبدیل شده، روحیات فردگرایانه و کمالگرایانه در افراد بیشتر شده است. در مناطق بالای شهر تهران، علیرغم اینکه مشکلات اقتصادی ندارند، ازدواج نمیکنند، یا اگر ازدواج کنند فرزند نمیآورند؛ آنجا دیگر افکار و فرهنگها تغییر کرده و با مشوقهای مالی نمیتوان آن مسئله ذهنی را حل کرد.»
تابآوری بهداشتی در سایه بحران
علیرضا رئیسی، معاون بهداشت وزارت بهداشت، نیز در نشستی خبری ضمن تأکید بر اهمیت مسئله جمعیت، از وضعیت نگرانکننده موالید خبر داد و اعلام کرد: «در سال ۱۴۰۳ بیش از ۹۷۰ هزار تولد داشتیم که این عدد در سال ۱۴۰۴ به حدود ۸۹۰ هزار نفر رسیده است.» وی با اشاره به اینکه در سه استان گیلان، البرز و مازندران، تعداد مرگومیر از تولدها پیشی گرفته است، افزود: «طی دو تا سه دهه آینده از هر سه نفر در ایران، یک نفر سالمند خواهد بود.»
چشمانداز نگرانکننده؛ آیندهای که در انتظار است
تحلیلگران معتقدند که مردم با آگاهی از روند پیری جمعیت، برای فرزندآوری رغبت نشان نمیدهند. کاظمیپور در پایان هشدار میدهد: «هرم سنی جمعیت ایران در حال گنبدی شدن است. مسئولان وظیفه دارند از فرصت باقیمانده در پنجره جمعیتی برای تقویت زیرساختها و افزایش بهرهوری استفاده کنند؛ در غیر این صورت، با سالمندانی مواجه خواهیم بود که نه تنها بهرهور نیستند، بلکه توان تأمین هزینههای درمان خود را نیز ندارند.»
آنچه از برآیند اظهارات کارشناسان برمیآید، این است که اگر سیاستهای کلان کشور از رویکردهای صرفاً تشویقی به سمت ایجاد امنیت اقتصادی، امید اجتماعی و تغییر نگرشهای فرهنگی پیش نرود، فرصت طلایی پنجره جمعیتی برای همیشه از دست خواهد رفت و ایران به سمت بحرانی عمیقتر در دهههای آتی حرکت خواهد کرد.