کمبود بیسابقه داروهای اعصاب و روان؛ زنجیره تامین چه زمانی بهبود مییابد؟
توقف محمولههای دارو در مسیرهای ترانزیتی و بنادر و بحران ارز زنجیره تامین داروهای اعصاب و روان را مختل کرد. رئیس انجمن روانپزشکان با اشاره به پیگیریهای رسمی و غیررسمی برای تامین دارو میگوید: گاهی احساس میشود اولویتهای مردم در سازمان غذا و دارو چندان جدی نیست.
کلومی پارامین، ریسپریدون، سرترالین، فلوکسامین، کلونازپام و آمیتریپتیلین، نامهایی آشنا برای بیماران اعصاب و روان است اما به آنها دسترسی ندارند. مصرف این اقلام که ماههاست یا در بازار پیدا نمیشوند و یا کمیاباند، برای افراد دچار اختلالات روانی ضروری است.
وحید شریعت، رئیس انجمن روانپزشکان ایران درباره کمبود داروهای اعصاب و روان به آتیه آنلاین میگوید: «هیچوقت سابقه نداشته این حجم از داروها با کمبود شدید دائمی یا حتی موقتی روبهرو شود.»
محمد منفرد، نایب رئیس انجمن داروسازان ایران به آتیه آنلاین میگوید: «در این مدت متأسفانه نهتنها تولید افزایش نیافت، بلکه کم هم شد و اکنون با بیشترین کمبود در حوزه داروهای اعصاب روبهرو هستیم.»
نایاب شدن ویاس، داروی کنترل بیشفعالی برای شهرزاد، مربی ۲۶ ساله مهدکودک مشکلات زیادی ایجاد کرده و نخوردن دارو باعث بیخوابی مداوم و افت شدید تمرکزش میشود: «میترسم کارم را از دست بدهم.»
ترسی که از نظر شریعت چندان هم بیراه نیست: «در این شرایط اقتصادی، کاهش تمرکز میتواند باعث افت عملکرد، از دست رفتن شغل و در نهایت قطع درآمد شود و مشکلات به سطوح بعدی زندگی فرد گسترش پیدا کند.»
سازمان غذا و دارو اما همچنان کمبودها را فراگیر نمیداند. محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو به آتیه آنلاین میگوید: «در حال حاضر نمیتوان از کمبود فراگیر همه داروهای اعصاب و روان سخن گفت، اما در تأمین برخی اقلام، بهویژه داروهایی که تولید آنها به مواد اولیه وارداتی وابسته است، مشکلاتی ایجاد شده و بخشی از داروهای مورد نیاز، محدودیت در عرضه دارند.»
توقف محمولههای دارو در مسیرهای تزانزیتی و بنادر
هاشمی دلایل کمبود داروهای اعصاب در ماههای اخیر را اختلال در زنجیره حملونقل و تأمین مواد اولیه پس از شرایط جنگی و محدودیت مسیرهای هوایی، زمینی و دریایی میداند. به گفته او بخش قابل توجهی از مواد اولیه برخی داروهای اعصاب و روان از هند تأمین میشود و اگرچه روابط تأمین با این کشور متوقف نشده، اما انتقال محمولهها با دشواری و تأخیر روبهرو است.
او ادامه میدهد: «بخشی از محمولهها در مسیرهای ترانزیتی و بنادر منطقه متوقف ماندند و برخی تولیدکنندگان نیز ناچار شدند برای تأمین مواد اولیه، مسیرها و منابع جایگزین را بررسی کنند. علاوه بر این، در مقاطعی تأخیر در تخصیص و انتقال ارز، هزینههای تولید، مشکلات حملونقل و غیراقتصادی شدن تولید برخی اقلام نیز بر وضعیت تأمین اثر گذاشت.»
مدیر روابط عمومی سازمان غذا و دارو پیشتر گفته بود: «تمرکز نظام سلامت بر تأمین پایدار ۷۰۰ قلم داروی ضروری و حیاتی، ثبات نسبی را در بخش حساس اعصاب و روان ایجاد کرده است. از میان این اقلام حیاتی، تنها حدود ۸۵ قلم با چالشهای مقطعی مواجه هستند که تیمهای ویژه سازمان به صورت روزانه وضعیت آنها را پایش و مدیریت میکنند.»
بیماران مدام داروها را عوض میکنند
یکی از نگرانیهای عمده روانپزشکان، مسئله تغییر و قطع دارو است. مهدی، 39 ساله و کارشناس بورس است. او سابقه قطع داروهای اعصاب و روان را دارد و حالا یک تیک دائمی برایش مانده است: «من در این دوره دارو را قطع نکردم اما آدم فکر نمیکند قطع سرخود دارو چنین عوارضی داشته باشد. بعد از آن تحت درمانهای دیگری قرار گرفتم اما این تیک لعنتی خوب نشد.»
شریعت عوارض تغییر و قطع دارو را برای بیماران مرگبار میداند: «متأسفانه هنوز شرایط بهتر نشده و بسیاری از بیمارانی که طی روند درمان، بیماریشان کنترل شده بود، به ناچار مصرف را کاهش دادهاند تا به نوبت بعدی برسند یا اینکه دارو را قطع کردهاند.» به گفته او حتی وقتی پزشک ناچار به جایگزینی میشود، ممکن است داروی جدید تأثیر قبلی را نداشته باشد یا عوارض متفاوتی ایجاد کند.
منفرد، نایب رئیس انجمن داروسازان در این باره توضیح میدهد: «ممکن است داروی جدید هم بهسرعت کمیاب شود و بیمار مدام در حال جابهجایی بین داروها باشد که خود آسیبزاست.» این اتفاق برای منصوره افتاده و با وجود داشتن حال بد از قطع داروی دوم، به پزشک مراجعه نکرده و به خاطر اضطراب پیدا نشدن داروی جدید، میلی به جایگزینی دوباره دارو ندارد. به گفته او «حتی با عوض شدن برند دارو، خلقوخوی آدم عوض میشود، چه برسد به تغییر نوع دارو.»
توصیه سخنگوی سازمان غذا و دارو این است که در صورت محدودیت در دسترسی به یک برند یا یک قلم دارویی، پزشک معالج و داروساز درباره امکان استفاده از داروی جایگزین تصمیمگیری کنند.
آشفتگیهای اجتماعی تقاضا را برای داروهای اعصاب و روان بیشتر کرد
یکی از دلایلی که بازار داروهای اعصاب را با کمبود روبهرو کرده، تقاضای بیشتر برای دارو در ماههای اخیر است. محمدرضا شالبافان، مدیرکل دفتر سلامت روان و اعتیاد وزارت بهداشت در این باره به آتیه آنلاین میگوید: «بهطور قطع بحرانهای پیش آمده مانند اعتراضات دیماه و جنگ، منجر به آسیبهای جدی سلامت روان و بهویژه اختلالات اضطراب و افسردگی در جمعیتهای آسیبدیده شده است. انتظار داریم شاهد اتفاقات ناخوشایند دیگر مثل افزایش اختلالات روانی، اعتیاد و خشونت در سطح جامعه باشیم.»
نایبرئیس انجمن داروسازان ایران افزایش مصرف داروهای اعصاب و روان را در ماههای گذشته در کمبود فعلی موثر میداند: «پیش از وقایع اخیر و جنگ هم در زمینه داروهای اعصاب و روان کمبودهایی داشتیم، اما پس از جنگ و حوادث دیماه، این مشکلات بهشدت افزایش یافت.»
به گفته او دغدغههای اقتصادی، بیکاری، کاهش درآمدها و عدم پرداخت بهموقع مطالبات داروخانهها، پزشکان و سایر گروهها، همگی دست به دست هم دادند تا مصرف این داروها بالا برود.
سهم تولید داخل و نیاز به واردات
اگرچه ظرفیت صنعت داروسازی کشور در حوزه داروهای اعصاب و روان قابلتوجه است و بخش عمده نیاز بازار از طریق تولید داخل تأمین میشود اما به ماده اولیه وارداتی نیاز دارد. رئیس انجمن روانپزشکان میگوید: «به نظر میرسد عامل اصلی، تأمین ماده اولیه و تخصیص ارز باشد؛ یا ارز با قیمت بالاتر تأمین میشود، یا اصلاً تخصیص داده نمیشود.»
به گفته او قیمت تمامشده هم دلیل دیگر نبودن داروست: «با توجه به تورم، قیمت تمامشده دارو برای کارخانهها بالا میرود. از طرفی وزارت بهداشت اجازه افزایش قیمت نمیدهد، در نتیجه کارخانهها متضرر میشوند و تولید را متوقف میکنند.»
انجمن روانپزشکان: پیگیری کردیم، کار بیشتری نمیتوانیم انجام دهیم
با وجود اینکه داروخانهها همچنان از داروهای اعصاب خالی است، هاشمی از اقدامات سازمان غذا و دارو برای حل مشکل میگوید: «سازمان در کنار پیگیری تأمین اقلام دارای کمبود، تلاش کرده از طریق اطلاعرسانی به پزشکان و مدیریت نسخهنویسی، امکان استفاده از داروهای جایگزین را در موارد ضروری فراهم کند.»
به گفته شریعت، از طرف انجمن روانپزشکان ایران هم تلاشهایی صورت گرفته است: «در این مدت عمدتاً کمبودها را شناسایی و به وزارت بهداشت اعلام کرده و پیگیریهای رسمی و غیررسمی انجام دادهایم، اما بیش از این نمیتوانیم کاری کنیم، چون زنجیره تأمین و تخصیص ارز در جای دیگری است.»
او ادامه میدهد: «متأسفانه بازخورد مستقیمی از وزارت بهداشت، دانشگاهها و سازمان غذا و دارو دریافت نکردهایم. به نظر میرسد برنامهریزیها و اقدامات، کافی نبوده یا قدرت لازم را نداشته است. گاهی احساس میشود اولویتهای مردم در سازمان غذا و دارو چندان جدی نیست.»
منفرد در اینباره میگوید: «اقدام اساسی در این زمینه باید از سوی سازمان غذا و دارو و بانک مرکزی انجام شود. مشکل فقط ارز نیست و در تأمین ریال هم بحران داریم. همچنین بیمهها باید مطالبات داروخانهها، بیمارستانها و درمانگاهها را پرداخت کنند تا نقدینگی به چرخه تولید و توزیع بازگردد.»
سبد فروشی و بازی سوداگران با جان بیماران
در بازاری متشنج که بیماران از هر روزنهای به دنبال تهیه دارو هستند، به گفته رئیس انجمن روانپزشکان: «متأسفانه برخی شرکتها از این کمبود سوءاستفاده میکنند؛ مثلاً به داروخانه میگویند اگر داروی کمیاب را میخواهی، باید همراه آن مقدار زیادی مکمل و داروهای دیگر ما را هم بخری و این عملا باجگیری است.»
او یادآورد میشود: «ممکن است داروخانه ناچار شود بهخاطر جبران ضرر خود دارو را با قیمت بالاتر بفروشد و این در حالی است که نظارت کافی بر چنین کارهایی وجود ندارد.»
منفرد درباره شرایط موجود هشدار میدهد: «از یک سو، سودجویان داروها را از خارج از مرزها وارد میکنند یا با استفاده از پلتفرمهای مجازی بدون مجوز، نسخههای جعلی تولید کرده و داروها را از داروخانهها به بازار آزاد میکشانند. از سوی دیگر، برخی مطبها اقدام به فروش دارو میکنند که این ناشی از خلأ نظارتی است.»
زنجیره تأمین چه زمانی بهبود مییابد؟
رئیس انجمن روانپزشکان ایران، دادن امید واهی به بیماران را بیفایده میداند: «وقتی حداقلهای موردنیاز موجود نیست، نمیتوان به مردم گفت خوشحال باشید. بیماریهای روانپزشکی صدای چندانی در جامعه و اهرم فشار لازم را ندارند، در حالی که برخی بیماران دیگر با تشکلهای منسجم توانستهاند بودجههای مناسبی بگیرند.»
به گفته او اگر جمعیت حمایت از بیماران روانپزشکی تشکیل شود، میتواند مطالبات را مطرح کند، چون تخصیص ارز براساس اهمیت نیست، بلکه قدرت سیاسی و رسانهای در آن نقش دارد. با بودجه محدود ناچار به اولویتبندی هستیم اما بهتر است بودجه سلامت تقویت شود تا مجبور به این انتخابهای سخت نباشیم.»
منفرد، نایب رئیس انجمن داروسازان اما به روزهای پیش رو خوشبین نیست: «تاکنون هیچ خبر امیدوارکنندهای به گوش نرسیده و چشمانداز خوبی وجود ندارد. این مشکل با مسائل سیاسی و اقتصادی کشور گره خورده و وضعیت روزبهروز وخیمتر میشود.»
سخنگوی سازمان غذا و دارو توضیح میدهد: «با بهبود وضعیت تخصیص و انتقال ارز، ورود بخشی از مواد اولیه مورد نیاز و پیگیری مسیرهای جایگزین برای واردات، پیشبینی میشود وضعیت تأمین داروهای اعصاب و روان در ماه آینده نسبت به شرایط فعلی بهتر شود.»
براساس اعلام او راهکار سازمان غذا و دارو همکاری با بانک مرکزی، سازمان برنامه و بودجه، وزارت راه، گمرک و سایر دستگاههای مرتبط است تا از طریق مسیرهای جایگزین، مواد اولیه و دارو تأمین و حمل شود و وابستگی به یک مسیر مشخص کاهش یابد. بخشی از خریدهای انجامشده برای تقویت ذخایر راهبردی کشور به داروهای اعصاب و روان اختصاص داشته که ورود و تحویل آنها در حال پیگیری است. بنابراین انتظار میرود با رسیدن محمولهها وضعیت دسترسی به این داروها بهتدریج پایدارتر شود.
به گفته رئیس سازمان غذا و دارو، هشدارها برای تامین ارز از چندماه گذشته شنیده نشده و حاصل آن کمبودهای امروز است. نایب رئیس انجمن داروسازان هشدار میدهد که اگر امروز فکری برای تهیه دارو و درمان بیماران نکنیم، در سالهای آینده، جامعهای خشمگینتر و افسردهتر خواهیم داشت.