سهم زنان از دیوارنگارههای تهران؛ مادری، سوگ و مراقبت
زنها روی دیوارهای تهران حضور دارند اما نه همیشه با نام و هویت خودشان. در دیوارنگارههای پایتخت تصویر غالب از زنان هنوز میان مادری، همسری، سوگ و نقشهای مراقبتی میچرخد و زنانی که با حرفه، تخصص یا کنش اجتماعی خود شناخته میشوند سهم اندکی از این روایت شهری دارند؛ شکافی که حتی با سیاستها و اسناد مصوب خود شهرداری هم فاصله دارد.
گزارش کارشناسی مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران از بازنمایی زنان در دیوارنگارههای پایتخت به یک تفاوت معنادار رسیده است؛ زنان اغلب در قالبهایی مانند «مادر شهید»، «همسر»، «بازمانده» یا «کادر درمان» دیده میشوند بیآنکه هویت مشخصی داشته باشند اما شخصیتهای مرد در بسیاری از روایتهای شهری با نام و نشان معرفی میشوند. در همین حال حضور زنانی که مدیر، پژوهشگر، ورزشکار، هنرمند معاصر یا کنشگر اجتماعی باشند در دیوارهای تهران محدود مانده است.
دیوارهای بزرگ تهران قرار است بخشی از روایت شهر باشند؛ روایت وطن، جنگ، خانواده، قهرمانان، فرهنگ و زندگی روزمره. اما وقتی پای زنان به این روایت میرسد دامنه انتخاب باریکتر میشود. زن بیشتر مادر است، همسر است، بدرقه میکند، سوگواری میکند، از کودک مراقبت میکند یا تصویر شهیدی را در دست دارد. حضورش بهعنوان کسی که خودش موضوع یک روایت مستقل علمی، سیاسی، فرهنگی یا اجتماعی باشد به مراتب کمتر است. این خلاصه یکی از نتایج گزارش «بازنمایی نقش و هویت زنان در دیوارنگارههای شهری در تهران با تمرکز بر اسناد و قوانین شهرداری» است که در معاونت مطالعات سیاستگذاری و حکمرانی شهری مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران تهیه شده است.
پژوهش دیوارنگارههای ثابت و متحرک دوره ششم مدیریت شهری را بررسی کرده است. پس از نمونهگیری و حذف موارد تکراری ۹۰ اثر بهعنوان جامعه نهایی پژوهش انتخاب شدهاند و آثاری که تصویر یا نمادی از زنان داشتهاند با شش شاخص از جمله نقش جنسیتی، حضور در حوزه عمومی یا خصوصی، شیوه بازنمایی، حقیقی یا نمادین بودن شخصیت، دلالتهای ضمنی تصویر و جایگاه زن در ترکیببندی تحلیل شدهاند.
دیوارنگارههای میدان انقلاب و خیابان ولیعصر نیز به دلیل مقیاس بزرگ و قرار گرفتن در نقاط پرتردد شهر در بخش دیگری از بررسی قرار گرفتهاند.
در بیشتر تصاویر بررسیشده زن در قالب «مادر»، «همسر»، «بازمانده»، «حافظ عاطفی یاد و خاطره» یا نقشهای مراقبتی مانند پرستاری و معلمی تعریف شده است. سوگواری، بدرقه، مراقبت از کودک، فرزندپروری و نگه داشتن تصویر یا نشانه شهدا از کنشهای پرتکرار زنان در این تصاویر است. تنها در تعدادی محدود از آثار مانند تصویر پزشک، تجمع سیاسی، کادر درمان کرونا یا بازنمایی شهیده بانو اشرفی و بیبی مریم، زن در مقام متخصص، کنشگر اجتماعی، قهرمان ملی یا مبارز سیاسی دیده شده است. پروین اعتصامی نیز از نمونههایی است که زن نه از مسیر خانواده بلکه با هویت فکری و فرهنگی خودش معرفی میشود.
همین تفاوت در «نام داشتن» نیز دیده میشود. گزارش میگوید بسیاری از زنان حاضر در تصاویر چهرههایی نمادین و بینام هستند؛ مادر شهید، همسر شهید یا کادر درمان. در مقابل مردان بیشتر امکان پیدا میکنند با هویت فردی و نام مشخص وارد روایت شهر شوند. در میان زنان، شهیده بانو اشرفی، بیبی مریم بختیاری و پروین اعتصامی از معدود چهرههای شناختهشدهای هستند که با هویت مشخص بازنمایی شدهاند. مفاهیم غالب پیرامون زنان نیز مادری، ایثار، صبر، سوگ، وفاداری، پشتیبانی عاطفی و حفظ ارزشهاست و مفاهیمی مانند تخصص، کنشگری سیاسی و قهرمانی مدرن سهم بسیار محدودتری دارند.
پژوهش تأکید میکند بازنمایی دختران و زنان جوانی که هنوز هویت آنها در قالب مادری و همسری تعریف نشده بسیار کم است. زنان در مشاغل و موقعیتهای روزمره امروز شهر نیز کمتر روی دیوارها دیده میشوند؛ دانشجو، پژوهشگر، مدیر، ورزشکار و هنرمند معاصر هنوز بخش کوچکی از تصویر زن در فضای عمومی تهران را تشکیل میدهند.
وضعیت دیوارنگارههای بزرگ خارج از مدیریت مستقیم شهرداری هم کاملاً متفاوت نیست. گزارش درباره آثار میدان انقلاب و خیابان ولیعصر میگوید به دلیل تعویضهای مناسبتی، تنوع بیشتری از زنان از ورزشکار تا خبرنگار و هنرمند در آنها دیده شده و گاهی زن در نقش قهرمان یا چهره مقاومت قرار گرفته است اما در مجموع همان تصویر سنتی مادر، همسر و مراقبتکننده همچنان دست بالا را دارد. در برخی آثار حتی زن فقط در متن و شعار حضور دارد و تصویر او کاملاً غایب است.
این درحالی است که دستورالعمل اجرایی تبلیغات شهری مصوب ۱۳۸۵ تصریح کرده که تبلیغات نباید تداعیکننده ترجیح میان جنس مذکر و مؤنث باشد. «سند ارتقای جایگاه و امنیت زنان در شهر» نیز از رعایت عدالت جنسیتی در طراحی فضاهای شهری و تکریم جایگاه و کرامت زنان سخن میگوید.
پژوهش با کنار هم گذاشتن این اسناد و آنچه روی دیوارهای شهر دیده میشود نتیجه گرفته است میان سیاستهای مصوب و عملکرد اجرایی فاصله وجود دارد و سازوکار نظارت موجود نتوانسته این فاصله را پر کند.
پیشنهادهای گزارش هم مستقیماً سراغ همین فرایند رفته است؛ تدوین شاخص برای سنجش نسبت حضور زنان و مردان و کیفیت بازنمایی آنها، حضور کارشناسان حوزه زنان در مراحل طراحی و تصویب، تشکیل پنل تخصصی برای ارزیابی آثار و ارائه گزارش ششماهه و سالانه سازمان زیباسازی درباره وضعیت بازنمایی زنان. پژوهش حتی پیشنهاد کرده در پروژههای دیوارنگاری شهری سهم مشخصی برای شخصیتهای اثرگذار زن و زنان فعال در عرصههای مختلف در نظر گرفته شود و سهمی نیز به بزرگداشت شهدای زن اختصاص پیدا کند.
پیشنهاد دیگر ایجاد سازوکاری مشترک میان شهرداری، سازمان تبلیغات اسلامی، حوزه هنری و سایر نهادهایی است که بر دیوارهای تهران اثر نصب میکنند. دلیل این پیشنهاد روشن است؛ همه دیوارنگارههای مهم شهر در اختیار شهرداری نیستند و میدان انقلاب و خیابان ولیعصر از نمونههای شاخص آن هستند. بنابراین حتی تغییر سیاست سازمان زیباسازی نیز به تنهایی تصویر شهر را عوض نمیکند. گزارش خواستار تدوین قواعد مشترک و الزامآور برای همه این نهادها شده است.