یک شغل بدون حقوق و بازنشستگی؛ چرا کار زنان خانهدار نامرئی است؟
صبحانه آماده میشود، لباسها شسته میشوند، خانه مرتب میشود، خرید روزانه انجام میگیرد، کودکان به مدرسه میروند و سالمندان یا اعضای خانوادهای که نیاز به مراقبت دارند، رسیدگی میشوند؛ مجموعهای از فعالیتها که اگر قرار باشد در بازار کار خریداری شوند، هزینه قابلتوجهی خواهند داشت. با این حال، وقتی همین کارها در خانه و بدون دریافت دستمزد انجام میشوند، اغلب در آمارهای اشتغال و تولید اقتصادی دیده نمیشوند.
به گزارش آتیهآنلاین، همین تناقض، یکی از دلایل شکلگیری مفهوم «کار نامرئی» زنان است؛ کاری که انجام میشود، زمان و انرژی میگیرد و برای ادامه زندگی خانوار ضروری است، اما چون دستمزدی برای آن پرداخت نمیشود، در بسیاری از شاخصهای سنتی اقتصادی بهعنوان شغل ثبت نمیشود.
سازمان بینالمللی کار میگوید روزانه بیش از ۱۶ میلیارد ساعت در جهان صرف کارهای خانگی و مراقبتی بدون دستمزد میشود. این نهاد تأکید کرده که کار بدون دستمزد میتواند در سیاستگذاری و حتی آمارها نامرئی بماند، در حالی که هدف پنجم توسعه پایدار سازمان ملل، کشورها را به شناسایی و ارزشگذاری کار مراقبتی و خانگی بدون دستمزد دعوت کرده است.
چرا کار خانه «شغل» محسوب نمیشود؟
مسئله اصلی، تفاوت میان «کار» و «اشتغال» است. اشتغال در نظامهای آماری معمولاً با فعالیت اقتصادی، تولید برای بازار و دریافت دستمزد گره خورده است. در نتیجه، فردی که هر روز چند ساعت برای پختوپز، نظافت، مراقبت از کودک یا سالمند وقت میگذارد، اما این خدمات را برای اعضای خانواده خود انجام میدهد، در بسیاری از نظامهای آماری «شاغل» محسوب نمیشود.
این در حالی است که اگر همان فرد برای خانواده دیگری همین خدمات را در ازای پول انجام دهد، فعالیتش به یک شغل رسمی یا غیررسمی تبدیل میشود.
سازمان بینالمللی کار بر اساس برآوردهای جهانی اعلام کرده است که در سال ۲۰۲۳، ۷۰۸ میلیون زن به دلیل مسئولیتهای مراقبتی خارج از نیروی کار بودند؛ یعنی مراقبت از کودک، سالمند، افراد دارای معلولیت و انجام امور خانه عملاً مانعی جدی برای حضور زنان در بازار کار ایجاد کرده است.
این نابرابری زمانی بیشتر دیده میشود که بدانیم زنان در جهان حدود سهچهارم ساعات کار مراقبتی بدون دستمزد را انجام میدهند.
کدام کشورها کار خانه را ارزشگذاری میکنند؟
یک نکته مهم این است که ارزشگذاری اقتصادی کار خانه با «شغل رسمی محسوب شدن» یکی نیست. در واقع، نمونههای محدودی وجود دارد که دولتها بهطور مستقیم به «خانهداری» دستمزد پرداخت کنند؛ اما کشورهای مختلف تلاش کردهاند ارزش اقتصادی این فعالیتها را در قالب حسابهای آماری محاسبه کنند.
برای نمونه، بریتانیا از طریق «حساب اقماری خانوار» ارزش خدمات بدون دستمزد خانوار را محاسبه میکند. دفتر آمار ملی این کشور اعلام کرده ارزش خدمات خانگی بدون دستمزد در سال ۲۰۲۳ به حدود ۱.۷ تریلیون پوند رسیده که معادل حدود ۶۱ درصد تولید ناخالص داخلی آن کشور بوده است. این محاسبات فعالیتهایی مانند مراقبت از کودکان و بزرگسالان، آشپزی، شستوشو، حملونقل و نگهداری خانه را دربرمیگیرد.
کانادا نیز ارزش اقتصادی کار بدون دستمزد خانوار را محاسبه کرده است. بر اساس برآورد اداره آمار کانادا، ارزش این فعالیتها در سال ۲۰۱۹، بسته به روش محاسبه، بین ۵۸۱.۶ تا ۸۶۰.۲ میلیارد دلار کانادا بوده است؛ رقمی که در روش «هزینه فرصت» معادل ۳۷.۲ درصد تولید ناخالص داخلی کشور بوده است.
در گرجستان نیز سازمان ملل و نهاد آمار این کشور در سالهای اخیر حساب اقماری کار خانگی بدون دستمزد را ایجاد کردهاند تا ارزش اقتصادی این فعالیتها را اندازهگیری کنند. نتایج نشان داده زنان گرجستان تقریباً پنج برابر مردان برای کارهای خانگی و مراقبتی بدون دستمزد وقت میگذارند.
بنگلادش نیز در سال ۲۰۲۵ نخستین حساب جامع تولید خانگی بدون دستمزد خود را منتشر کرد؛ اقدامی که با هدف تبدیل بخشی از این «اقتصاد نامرئی» به داده و ارزش اقتصادی انجام شد.
بنابراین، شاید دقیقتر باشد که بگوییم در بسیاری از کشورها، خانهداری هنوز «شغل» به معنای دریافت حقوق ماهانه و ثبت در بازار کار نیست، اما تلاش برای اندازهگیری و ارزشگذاری اقتصادی آن در حال گسترش است. همین تغییر نگاه میتواند بخشی از کاری را که سالها در حاشیه آمارهای اقتصادی قرار داشته، به رسمیت بشناسد؛ کاری که بدون آن، بخش بزرگی از اقتصاد روزمره خانوادهها عملاً متوقف میشود.