کیسه پلاستیکی رایگان ممنوع
ممنوعیت توزیع رایگان کیسه پلاستیکی در فروشگاهها و میادین ترهبار تهران، روی کاغذ یک تصمیم ساده زیستمحیطی است؛ اما در اجرا به یکی از چالشهای چندلایه مدیریت شهری تبدیل شده است.
چرا اجرای یک مصوبه زیستمحیطی در تهران به بنبستهای اجتماعی رسیده است؟ممنوعیت توزیع رایگان کیسه پلاستیکی در فروشگاهها و میادین ترهبار تهران، روی کاغذ یک تصمیم ساده زیستمحیطی است؛ اما در اجرا به یکی از چالشهای چندلایه مدیریت شهری تبدیل شده است.
مدیرکل اداره محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری تهران میگوید اجرای این آییننامه با وجود ضرورت محیطزیستی، با مقاومت اصناف، عادتهای مصرفی شهروندان و مشکلات نظارتی و لجستیکی روبهروست.
صحنهای آشنا در یک میوهفروشی
مشتری خریدش را روی پیشخوان میگذارد و طبق عادت همیشگی منتظر کیسه میماند. فروشنده مکث میکند: «کیسه رایگان نداریم.»چند لحظه سکوت. یا باید هزینه جداگانه پرداخت شود یا خرید بدون کیسه حمل شود.همین صحنه ساده، نقطه برخورد یک سیاست زیستمحیطی با واقعیت روزمره شهر است.
به گفته محمدصابر باغخانیپور، نخستین چالش اجرای این مصوبه، مقاومت برخی فروشندگان و اصناف است. افزایش هزینه تأمین کیسههای جایگزین، نگرانی از کاهش فروش و رقابت با واحدهای متخلف، باعث شده همکاری کامل شکل نگیرد.
در کنار این موضوع، گستردگی و پراکندگی مراکز فروش، نظارت را برای شهرداری دشوار کرده است. اعمال کنترل بر هزاران فروشگاه و غرفه در سطح شهر، نیازمند نیروی انسانی و لجستیک گستردهای است؛ ظرفیتی که به گفته مسئولان، تحت فشار قرار گرفته است.
در چنین شرایطی، نظارت ناپایدار میتواند زمینه تبعیض در برخورد با متخلفان یا حتی بروز تخلفات نظارتی را افزایش دهد؛ مسئلهای که مستقیماً بر اعتماد عمومی اثر میگذارد.
مقاومت فرهنگی و عادت مصرف
چالش دوم، نه در سطح مغازهدار بلکه در سطح مصرفکننده شکل میگیرد. عادت دیرینه دریافت کیسه رایگان، راحتی استفاده از پلاستیک و فراموشی آوردن کیسه شخصی، موجب شده بخشی از شهروندان با این تغییر همراهی نکنند.پرداخت هزینه جداگانه برای کیسه، هرچند ناچیز، برای برخی شهروندان به مسئلهای اعتراضی تبدیل شده است. این نارضایتی، در نهایت به فروشندگان منتقل میشود و حلقه فشار را تکمیل میکند.به بیان دیگر، مصوبهای که هدف آن کاهش مصرف پلاستیک است، بدون تغییر الگوی رفتاری جامعه، با مقاومت طبیعی روبهرو میشود.
موضوع تنها به حذف کیسه پلاستیکی محدود نمیشود؛ جایگزین چه خواهد بود؟باغخانیپور از چالش تأمین کیسههای جایگزین باکیفیت و با قیمت مناسب سخن میگوید. اگر جایگزینها گران یا کمیاب باشند، بازار غیررسمی یا بازگشت به مصرف پلاستیک تقویت میشود.
از سوی دیگر، نبود زیرساخت مشخص برای جمعآوری و بازیافت کیسههای تجزیهپذیر نیز میتواند خود به شکل تازهای از آلودگی منجر شود. کیسههای موسوم به «زیستتجزیهپذیر» اگر در چرخه بازیافت مناسب قرار نگیرند، لزوماً به معنای کاهش آسیب نیستند.
تجربه جهانی نشان میدهد موفقیت سیاستهای کاهش مصرف پلاستیک، معمولاً زمانی حاصل میشود که سه عنصر همزمان وجود داشته باشد:قانون شفاف، زیرساخت جایگزین قابلدسترس و پذیرش اجتماعی.
در تهران، به نظر میرسد قانون وجود دارد، اما اجماع اجتماعی و زیرساخت اجرایی هنوز در حال شکلگیری است. همین فاصله، اجرای مصوبه را با اصطکاک روبهرو کرده است.
ممنوعیت کیسه پلاستیکی رایگان، تصمیمی در راستای کاهش آلودگی و مقابله با بحران میکروپلاستیکهاست؛ بحرانی که پیامدهای آن از خاک و آب تا سلامت انسان امتداد دارد.اما تجربه اجرای این مصوبه نشان میدهد تغییر الگوی مصرف در شهری با جمعیت میلیونی، صرفاً با صدور آییننامه ممکن نیست.
مسئله اکنون این است: آیا تهران میتواند میان ضرورت زیستمحیطی و واقعیتهای اجتماعی تعادل ایجاد کند، یا این سیاست نیز در فهرست مصوبههایی قرار میگیرد که روی کاغذ سبزند اما در اجرا خاکستری میشوند؟