روایتی از فرسودگی آرادکوه؛ تولید روزانه 250 مترمکعب شیرابه خطرناک
مجتمع آرادکوه به عنوان یکی از ۱۰ کانون انتشار متان در جهان، تصویری تکاندهنده از وضعیت مدیریت پسماند پایتخت است. تصویری که آمارها و شاخصهای فنی هم آن را تایید می کند. این مجتمع زیر بار فشارهای مهارنشدنی ناشی از فرسودگی زیرساختها و حجم انبوه و روزافزون پسماند، به مرزهای نهایی ظرفیت خود رسیده است.
اولین بار نیست که پا به آراد کوه می گذاریم، بوی زباله از چند لایه ماسک هم عبور میکند و مینشیند به عمق جان آدم. قدم زدن در این سایت حکایت از آن دارد که این مجموعه عظیم، زیر بار فشارهای مهارنشدنی ناشی از فرسودگی زیرساختها و حجم انبوه پسماند، به مرزهای نهایی ظرفیت خود رسیده است.
کارشناسان حوزه محیط زیست معتقدند که ادامه روند فعلی در مجتمع آرادکوه نه تنها از نظر اقتصادی توجیهپذیر نیست، بلکه تهدیدهای جدی و فوری زیستمحیطی و ایمنی را برای کلانشهر تهران به همراه دارد که نمیتوان با چشمپوشی از آن عبور کرد.
ورود به سالنهای پردازش
میانگین رطوبت پسماند ورودی به این سالنها اکنون به بیش از ۵۰ درصد رسیده؛ عددی که در عمل باعث چسبندگی شدید ذرات و اختلال در کار سرندها، گریزلیها و نوارنقالهها شده است. این وضعیت فیزیکی بازدهی تجهیزات را به شدت کاهش میدهد و فشار مکانیکی زیادی را به موتورها، گیربکسها و تسمهها وارد میکند که در نهایت منجر به افزایش استهلاک، خرابیهای زودرس و توقفهای مکرر و پرهزینه خط تولید میشود.
بررسی کیفی محصول نهایی یعنی کمپوست، حاکی از وجود ناخالصیهای متعدد و خطرناکی از جمله تکههای شیشه، پلاستیکهای مقاوم و فلزات سنگین است. این موضوع که ریشه در عدم تفکیک صحیح از مبدا در سطح شهر دارد، باعث شده تا محصول تولیدی استانداردهای لازم برای بازار مصرف کشاورزی را نداشته باشد و عملاً به انباری برای زبالههای دستنخورده تبدیل شود که هیچ خریداری ندارد.
گزارشها حاکی از آن است که اختلاف فاحش میان ظرفیت اسمی طراحی شده و عملکرد واقعی، به دلیل فرسودگی تجهیزات و استهلاک تاسیسات، روز به روز در حال افزایش است و سیستم دیگر قادر به پاسخگویی مطلوب به نیازهای شهر نیست و عملاً در حال ورود به فاز ناکارآمدی کامل است.
کوه ریجکتها و سقوط کامل پروژه RDF
یکی از بحرانیترین بخشهای این بازدید مواجهه با انبوه «ریجکت» یا همان پسماند دفعی خطوط پردازش است. ۵۵ درصد از کل جریان ورودی به سالنهای پردازش، بدون هیچگونه تغییر فیزیکی یا شیمیایی مفید از خط خارج میشود و مجدداً به چرخه دفن بازمیگردد.
بررسیها نشان میدهد که حدود ۳۰ درصد از این ریجکتها همچنان شامل پسماند آلی است که باید در همان مراحل اولیه جداسازی میشد اما به دلیل ناکارآمدی سیستم، باقی مانده است.
به گفته کارشناسان این امر به همراه رطوبت بالای مواد، باعث کاهش شدید ارزش حرارتی شده و پروژه تولید سوخت جایگزین (RDF) را که روزی به عنوان امید مدیریت پسماند مطرح بود، غیراقتصادی کرده است.
در واقع، هزینههای سنگین حملونقل و انرژی مصرفی در خطوط پردازش، بدون خروجی ملموس و باکیفیت هدر میروند و چرخهای معیوب و پرهزینه شکل میگیرد که تداوم آن به هیچ وجه به صرفه نیست و باید هرچه سریعتر متوقف شود.
حرکت در لندفیل آرادکوه و بررسی وضعیت توپوگرافی آن، ریسکهای بالقوه فراوانی را آشکار میکند. ارتفاع تپههای زباله در برخی نقاط به ۸۰ متر، که معادل یک برج مرتفع بیست و چند طبقه است، به همراه توسعه نامتقارن و غیرمهندسی این سایت، پتانسیل وقوع حوادث فاجعهباری مثل ریزش (مشابه حادثه تلخ شیراز در سال ۱۳۹۲ که منجر به فوت ۱۲ نفر شد) و آتشسوزیهای زیرزمینی و غیرقابل کنترل را دوچندان کرده است. این وضعیت، نگرانیهای جدی در مورد ایمنی پرسنل، ساختارهای اطراف و حتی سکونتگاههای مجاور ایجاد کرده است.
دادههای زیستمحیطی و پایشهای بینالمللی هم وضعیت را بحرانی نشان میدهد. گزارشهای معتبر دانشگاه علوم پزشکی تهران و پایشهای دقیق ماهوارهای سازمان فضایی آمریکا (ناسا)، تایید میکنند که آرادکوه اکنون به عنوان یکی از ۱۰ کانون اصلی انتشار متان در جهان شناسایی شده است.
تخمینهای دقیق علمی نشان میدهد که سالانه بیش از ۱۰۰ میلیون مترمکعب متان (معادل ۲.۵ میلیون تن دیاکسیدکربن) از این سایت منتشر میشود که هزینه اجتماعی و زیستمحیطی آن حدود ۱۲۵ میلیون دلار برآورد شده است. وجود «ابر متان» عظیم و مرموز به طول ۵ کیلومتر بر فراز منطقه در تصاویر ماهوارهای، هشداری جدی و بینالمللی برای ادامه فعالیت با روش دفن سنتی است و نمیتوان با شعارهای عمومی از آن گذشت.
حوضچههای شیرابه و محدودیتهای حاد مکانی
بازدید از حوضچههای تصفیه شیرابه و آنالیز حجم ورودیها نشان میدهد که روزانه بین ۲۵۰ تا ۴۰۰ مترمکعب شیرابه بسیار خطرناک و آلاینده تولید میشود. با وجود تاسیسات موجود، محدودیتهای تکنولوژیک در تصفیه کامل این مایعات سمی و پیچیده، همواره به عنوان یک چالش لاینحل مطرح بوده است. انتشار ترکیبات سمی آمونیاک و سولفوره و بوی نامطبوع و فراگیر ناشی از آن، از جمله معضلاتی است که تاثیر مستقیم و منفی بر کیفیت زندگی ساکنان حاشیهنشین دارد و اعتراضات مردمی و محلی را به همراه داشته است.
از سوی دیگر، محاسبات مهندسی و مدلسازیهای فضایی نشان میدهد که با توجه به محدودیت ارتفاع دفن در لندفیلهای استاندارد و نیاز به لاینر، سیستم زهکشی و پوشش نهایی، ظرفیت مکانی اراضی آرادکوه حداکثر تا ۱۰ سال آینده و با شرایط فعلی تکمیل خواهد شد. نبود زمین جایگزین مناسب در اطراف تهران و هزینههای سرسامآور انتقال پسماند به نقاط دوردست، این معضل را به یک بحران راهبردی و امنیتی تبدیل کرده که نیازمند یک راهحل اساسی، ریشهای و فوری است؛ راهحلی که در روشهای فعلی وجود ندارد.
به اعتقاد کارشناسان حوزه محیط زیست ارزیابی دقیق سناریوهای مختلف مدیریت پسماند، از روشهای بیولوژیکی گرفته تا دفن که منجر به روشهای مبتنی بر دفن بهداشتی و کمپوستسازی از پسماند مخلوط است، به دلیل محدودیتهای حاد زمین، آلودگیهای زیستمحیطی شدید (متان و شیرابه) و ناکارآمدی اقتصادی آشکار، به بنبست مطلق رسیدهاند. ادامه این روند، تنها هزینههای جبرانناپذیر مالی، زیستمحیطی و اجتماعی را افزایش خواهد داد و آیندهای تاریک را رقم میزند.
کارشناسان این مجتمع معتقدند در این شرایط بحرانی، پسماندسوز نوین تهران یکی از راهکارهایی است که میتواند معضلات موجود را مرتفع کند. به گفته آنها این تکنولوژی با کاهش ۹۰ درصدی حجم پسماند (تبدیل به خاکستر بیخطر)، عمر مفید سایت آرادکوه را تا دهها سال دیگر تمدید کرده و نیاز به زمینهای جدید دفن را به حداقل ممکن میرساند. کورههای پیشرفته با دمای بالای ۸۵۰ درجه سانتیگراد، تمامی ترکیبات آلی خطرناک، سموم و حتی شیرابه را نابود و بیخطر کرده و از تولید گاز متان و بوی نامطبوع جلوگیری میکند؛ پاسخی قاطع، علمی و مقتدرانه به هشدارهای سازمانهای بینالمللی و دغدغههای بحرانی شهروندان و مسئولان.
علاوه بر ملاحظات حیاتی زیستمحیطی، تبدیل پتانسیل انرژی نهفته در پسماند به برق پاک، نه تنها هزینههای سنگین عملیاتی را پوشش میدهد، بلکه میتواند به عنوان یک منبع درآمدزایی پایدار و مطمئن برای شهرداری عمل کند و چرخه اقتصادی را به نفع شهر بچرخاند. به نظر می رسد با توجه به روشهای بیولوژیکی و مکانیکی فعلی در مدیریت پسماند تر و مخلوط تهران، حرکت به سمت احداث و بهرهبرداری سریع از پسماندسوز نوین یک انتخاب لوکس یا تشریفاتی نیست، بلکه یک ضرورت اجتنابناپذیر،برای تضمین سلامت شهروندان، حفظ محیطزیست پایتخت و عبور از بحران موجود است.