روایت پرابهام واکسن HPV ایرانی

فراگیر، نهفته و سرطان‌زا؛ اچ‌ پی وی یا پاپیلومای انسانی یکی از ویروس‌های مقاربتی است که ریسک ابتلا به سرطان دهانه رحم را در زنان افزایش می‌دهدو یکی از شایع‌ترین ویروس‌ها در تهدید سلامت عمومی جامعه امروز است. واکسیناسیون راه‌ مهم کنترل این بیماری و جلوگیری از گسترش آن است. از آنجا که تزریق واکسن برای این بیماری زمان مشخصی دارد، غفلت از آن و نبود دسترسی شیوع بیماری را افزایش می‌دهد.

اما واکسن اچ پی وی و دسترسی به آن در کشور تبدیل به داستانی پیچیده شده است. وارداتی‌اش گران است و داخلی‌اش به باور مردم بی‌اثر. نبودن این واکسن که یکی از ضرورت‌های برنامه سلامت است، نگرانی‌های زیادی را برای آینده نسل جوان ایجاد کرده است. این ویروس می‌تواند عامل سرطان دهانه رحم، مقعد و دهان باشد. پیگیری آمار سرطان دهانه رحم در کشور نشان می‌دهد که پیشگیری از عوامل ایجادکننده آن بسیار مهم است. در موارد زیادی که جزو آمار اعلام نمی‌شوند، اچ پی وی عامل مهمی برای بروز سرطان دهانه رحم است.

پیش از این داریوش پناهی‌زاده، مدیرکل درمان مستقیم تامین اجتماعی از انجام یک نمونه موردی در استان تهران خبر داده و گفته بود: «در مورد سرطان دهانه رحم در تهران از زمستان 1401 تا پاییز 1403 ریزفاکتورهای سرطان دهانه رحم را بررسی کردیم و اچ پی وی هم به عنوان عامل خطر دیده شد. از مجموع 13 هزار و 777 نفر که معاینه انجام دادند 2988 نفر پاپ اسمیر دادند که 464 نفر تشخیص قطعی سرطان دهانه رحم روبه‌رو شدند.» این طرح به طور داوطلبانه و فقط در یک استان انجام شده اما همین آمار هم نشان می‌دهد که سرطان دهانه رحم، سرطانی شایعی است و پیشگیری از آن ضروری است.

ابهام در زمان تحقق واکسیناسیون عمومی

برای کاهش آمار سرطان دهانه رحم، واکسیناسیون اچ پی وی یکی از ضرورت‌هاست. مینو محرز، رئیس پیشین مرکز تحقیقات ایدز ایران، پیش از این واکسن را بر درمان ارجح دانسته است: «با توجه به عدم درمان قطعی برای HPV، تنها راه مرکزی، واکسیناسیون است.» اما چالش‌های این واکسن در کشاکش بین مدل وارداتی و نمونه داخلی آن، به قدری است که ورود نظام‌مند آن به شبکه درمان تا امروز ممکن نشده است.

اسفندماه سال گذشته، واکسن ایرانی پاپیلوگارد 4 به‌عنوان رقیب ارزان‌تر واکسن وارداتی گارداسیل، وارد داروخانه‌ها شد. اما پس از تنها چهارماه توزیع، سازمان غذا و دارو بی‌هیچ توضیحی دستور توقف فروش آن را صادر کرد. محمد هاشمی، مشاور رئیس و مدیر روابط عمومی سازمان و غذا دارو، در توجیه این تصمیم، آن را یک توقف موقت برای بررسی‌های تکمیلی خواند.

در همین زمینه رئیس اداره بیماری‌های قابل پیشگیری با واکسن وزارت بهداشت گفت: «واکسن HPV از نظر علمی مورد تأیید قرار گرفته، اما برای ورود به برنامه ملی ایمن‌سازی کشور همچنان نیازمند تکمیل برخی ارزیابی‌هاست.»

به گفته زهرایی در کشورهایی که واکسن در برنامه ملی اجرا شده، نتایج مثبت آن در شاخص‌های سلامت عمومی مشاهده شده است.

او آخرین اخبار درباره واکسن را اعلام کرد: «موضوع واکسن HPV در کمیته کشوری ایمن‌سازی بررسی و از نظر علمی تأیید شده است، اما همچنان نیاز است اطلاعات تکمیلی درباره نحوه دستیابی این واکسن به اهداف برنامه ایمن‌سازی در کشور جمع‌آوری و تحلیل شود.» اما نکته‌ای در سخنان زهرایی است که نشان می‌دهد هنوز بر پله اول ایستاده‌ایم: «تا زمان نهایی شدن این بررسی‌ها، واکسن HPV به صورت عمومی در برنامه جاری واکسیناسیون کشور قرار نخواهد گرفت.»

واقعیت بازار دارو؛ مافیای گارداسیل

در سال‌های اخیر مردم به‌طور شخصی واکسن گارداسیل را از بازار سیاه تهیه می‌کنند. گاهی آرایشگاه‌ها و کلینیک‌های زیبایی هم فروشنده واکسن هستند. زهرایی در توضیح می‌گوید در حال حاضر واکسن HPV از طریق بخش خصوصی تأمین می‌شود: «این واکسن هم به صورت وارداتی در بازار موجود است و هم تولید داخلی آن انجام شده و در دسترس قرار دارد. بنابراین افرادی که تمایل داشته باشند می‌توانند با مراجعه به مراکز مربوطه واکسن را دریافت کنند.»

اما مسئله به این سادگی نیست. قیمت‌های ارائه شده از طرف فروشندگان دلخواه است. نمونه خارجی در سه دز ۲۰ تا ۳۰ میلیون تومان تمام می‌شود. قیمت نمونه ایرانی تا ۲.۵ میلیون تومان است. از طرفی سامانه‌هایی مانند «تی‌تک» و ۱۹۰ وزارت بهداشت، اطلاعات دقیق و به‌روزی از موجودی واکسن‌ها ارائه نمی‌دهند، که این مشکل به سردرگمی و کلافگی مردم منتهی می‌شود.

شیوع آلودگی به ویروس HPV در همه کشورهای دنیا یکسان نیست: «کشورهایی که با شیوع بالاتر و چالش جدی‌تری مواجه بودند، زودتر واکسن را وارد برنامه ملی کردند؛ از جمله برخی کشورها در منطقه قاره آمریکا و جنوب شرق آسیا. در مقابل، کشورهایی که با شیوع پایین‌تری روبه‌رو بودند، دیرتر به سمت اجرای برنامه سراسری حرکت کردند.»

اولویت واکسیناسیون؛ دختران یا پسران؟

نگاهی به وضعیت رشد ویروس HPV در ایران نشان می‌دهد طبق آخرین مطالعات اپیدمیولوژیک، افزایش این ویروس در دهه گذشته حدود 4 درصد بوده که امروز به بیش از 30 درصد رسیده است. دختران و پسران جوان اگر واکسینه نشوند و آموزش‌های لازم را دریافت نکنند در معرض بیماری‌های زیادی قرار می‌گیرند.

زهرایی درباره گروه هدف واکسیناسیون گفت: «در حال حاضر واکسن برای هر دو جنس قابل استفاده است. با این حال، اولویت اصلی در اغلب کشورها با دختران و زنان است.»

به نظر می‌رسد نظام سلامت کشور، پاسخی متناسب با مسئله اچ پی وی ندارد. نه واکسیناسیون سراسری در دستور کار قرار گرفته، نه دسترسی پایدار به واکسن‌ خارجی و نه اعتماد عمومی به واکسن‌ داخلی وجود دارد. در عوض، ابهامات زیادی دیده می‌شود که این مشکل را حادتر می‌کند. در نهایت نبودن شفافیت مانع از یک اقدام حیاتی در مسیر کنترل ویروس است.