رویای شهر خطی در عربستان خط خورد
رویای چندصد میلیارد دلاری شهر خطی عربستان با دیوارهای بلند و وعدههای بلندپروازانه، امروز درگیر واقعیتهای سخت برنامهریزی شهری و کسری بودجه شده است.
در اواسط سال ۲۰۱۷ و در اوج قدرتگیری محمد بن سلمان، ولیعهد جوان عربستان سعودی، وی در مصاحبهای با بلومبرگ از رویایی بزرگ پرده برداشت: شهری آیندهنگر به نام «نئوم» که میتواند اقتصاد وابسته به نفت پادشاهی را برای همیشه متحول کند. او وعده داد: «حتی یک سوپرمارکت هم وجود نخواهد داشت. صفر. هیچکس برای خرید مایحتاج خانه از خانه خارج نمیشود. همه چیز با استفاده از فناوری به خانه شما میآید.»
این چشمانداز، هسته مرکزی یکی از بلندپروازانهترین و جاهطلبانهترین پروژههای شهری تاریخ بشر بود. اما امروز، نزدیک به یک دهه بعد، گزارشها از کاهش چشمگیر مقیاس و اهداف این پروژه حکایت میکنند. نشریه فایننشالتایمز در گزارش اخیر خود تایید کرد که رویای شهر خطی «دِ لاین» (شاخصه اصلی نئوم) در حال کوچکشدن به اندازهای بسیار محدودتر است.
از ایده تا طرح: تولد یک آرمان شهری غیرمتعارف
خودِ ایده اولیه «دِ لاین» (به معنای خط)، محصول ذهن محمد بن سلمان معرفی شده است. طرح اولیه که توسط شرکت معمارى «مورفوسیس» از لسآنجلس ارائه شد، شهری خطی به عرض دو کیلومتر را پیشنهاد میداد. اما ولیعهد سعودی این ایده را بازتعریف کرد و پرسید: «به تیم گفتم چطور است آن دو کیلومتر را برداریم و به دو برج تبدیل کنیم؟ آیا این جواب میدهد یا خیلی عظیم خواهد شد؟»
نتیجه نهایی، چشماندازی خیرهکننده بود: دو آسمانخراش موازی و سر به فلک کشیده به طول ۱۷۰ کیلومتر، ارتفاع ۵۰۰ متر و عرض تنها ۲۰۰ متر که از صحرا تا کوه و دریای سرخ امتداد مییافت. شهری برای ۹ میلیون نفر، عاری از خودرو، جاده و آلاینده و کاملا متکی بر انرژیهای تجدیدپذیر. این طرح، توجه غولهای معماری جهان از «آجایه اَسوسیتز» گرفته تا «اوامای» را جلب کرد.
شکاف عظیم میان وعده و واقعیت
با این حال، خوشبینى اولیه به سرعت با تردیدهاى جدى کارشناسان مواجه شد. منتقدان استدلال میکنند که این پروژه بیش از آنکه یک برنامه توسعه شهری عملی باشد، یک ابزار تبلیغاتی پرزرق و برق برای بازسازی تصویر بینالمللی عربستان بود.
پروفسور «جیمز کمپبل»، معمار و مورخ معماری در دانشگاه کمبریج، به صراحت میگوید: «این یک مثال عالی از نوعی معماری است که در آن چیزی عجیب و تحریککننده پیشنهاد میدهی تا واکنش مورد نظرت را بگیری. این طرح از ابتدا یک حقه تبلیغاتی برای عربستان سعودی بود.» وی از نادیده گرفتن مشکلات مهندسی و برنامهریزی شهری انتقاد کرد و ادامه داد: «پروژه عنوان یک بنا و حتی به عنوان یک شهر هم معنی ندارد. بهترین شکل برای یک شهر یک دایره فشرده است.»
فشار مالی: اعتراف به هزینههای سرسامآور
هزینه مالی کلان این آرمانشهر، زودتر از آنچه تصور میشد، گریبانگیر اقتصاد سعودی شد. یک مقام رسمی سعودی در نشستی سرمایهگذاران در نوامبر ۲۰۲۵ با صراحت غیرمعمولی اعتراف کرد: «ما خیلی زیاد خرج کردیم... با سرعت ۱۰۰ مایل در ساعت پیش میرفتیم. اکنون با کسری بودجه مواجهیم. باید اولویتها را دوباره تعیین کنیم.»
این فشار مالی، همراه با نگرانیهای فزاینده درباره ادعای نقض حقوق بشر در محل ساختوساز، منجر به خروج چندین شرکت معمارى شاخص، از جمله «مورفوسیس» از پروژه شده است.
تحلیل کارشناسان: درسهایی از یک شکست برنامهریزی شده؟
دکتر «نیل کوئیلیام»، پژوهشگر ارشد برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در «چتم هاوس»، معتقد است محمد بن سلمان از همان ابتدا «بیش از حد بلندپرواز» بود. به گفته او، مقامات ریاض در آن مقطع در «اشتیاق تغییراتی که در حال رخ دادن بود» غرق شدند، اگرچه به صورت خصوصی درباره تحققپذیری آن تردید داشتهاند.
کوئیلیام میگوید این کاهش چشمگیر ابعاد پروژه، قطعا با «حس شرمندگی» همراه خواهد بود و ولیعهد سعودی را وادار به بازگشت به سمت واقعبینی بیشتری کرده است. او معتقد است نتیجه این روند، احتمالا کاهش ظهور پروژههای دیگری در این مقیاس و با این میزان از آرمانگرایی صرف در آینده عربستان است.
پایانی بر یک فصل؟
پروژه نئوم و شهر خطی آن، نماد بارز تلاش عربستان سعودی برای عبور از اقتصاد تکمحصولی و تعریف هویتی جدید در سطح جهانی بود. با این حال، سرنوشت کنونی آن نشان میدهد که تغییر اقتصادی واقعی، تنها با ساختن برجهای بلند و طرحهای خیرهکننده حاصل نمیشود، بلکه نیازمند زیرساختهای نهادی، برنامهریزی دقیق و توجیه اقتصادی پایدار است.
اکنون به نظر میرسد فصل اول این رویای پرهزینه به پایان رسیده است. سؤالی که باقی میماند این است که عربستان سعودی و رهبر جوان آن، چه درسهایی از این «کابوس ۵۰۰ میلیارد دلاری» خواهند گرفت و چگونه این تجربه بر مسیر بعدی «چشمانداز ۲۰۳۰» این کشور تاثیر خواهد گذاشت.