رویای پرورش نسل بدون دخانیات؛ ۸۰ درصد شروع مصرف در زیر ۱۸ سال است
برداشتن نقاب از چهره جذابیتهای دخانیات، شعار امسال هفته مبارزه با دخانیات است و مقابله با گرایش نوجوانان و جوانان به نیکوتین و تنباکو موضوع اصلی پیمودن مسیر این مبارزه است. حدود ۸ درصد نوجوانان ۱۳ تا ۱۵ سال در کشور مصرفکننده دخانیات هستند
یک اکیپ پنج نفرهاند؛ سه پسر و دو دختر. دو نفر از دوران دبیرستان و سه نفر دیگر ترم اول دانشگاه اولین سیگار خود را کشیدهاند. برای زمانهایی که در خانه هستند و نمیخواهند جلوی پدر و مادرشان سیگار بکشند، پاد و ویپ دارند. در سالهای اخیر دختران و پسران بیشتری در خیابانها با سیگار دیده میشوند. این موضوع با آمار شریف ترکمننژاد، عضو جمعیت مبارزه با دخانیات درباره سن شروع مصرف دخانیات همخوانی دارد: «۸۰ درصد ابتلا به مصرف دخانیات زیر ۱۸ سال رخ میدهد.»
براساس اعلام او در گروه سنی ۱۳ تا ۱۵ سال، چیزی حدود هفت تا هشت درصد نوجوانان مصرفکننده دخانیات هستند و این زنگ خطری جدی برای برنامهریزان حوزه سلامت است.
تازهترین آمار مصرف دخانیات هنوز منتشر نشده اما به گفته ترکمننژاد، بررسیهای میدانی نشان میدهد که روند مصرف در کشور افزایشی است: «به طور مشخص، مصرف سیگارهای الکترونیک به شکل محسوسی بیشتر شده و مصرف دخانیات توسط زنان بسیار بیشتر از گذشته است.»
اباذر اشتری، عضو شورای پژوهشی مرکز تحقیقات دخانیات اعلام کرد: «اگرچه درصد مصرف سیگار در کشور حدود ۱۴ تا ۱۵ درصد ثابت به نظر میرسد، اما به دلیل افزایش هفت تا هشت میلیون نفری جمعیت کشور، تعداد مطلق مصرفکنندگان نزدیک به ۳ میلیون نفر بیشتر شده است.»
به نظر میرسد عوامل فرهنگی و اجتماعی در سالهای اخیر در افزایش مصرف دخانیات نقش داشتهاند. فرشید رفوگران، جامعهشناس و جرمشناس در اینباره به آتیهآنلاین میگوید: «قبلاً قبح کشیدن یک سیگار در جامعه ما بسیار زیاد بود و گاهی پدر و مادر تا آخر عمر خود نمیدانستند که فرزندشان سیگار میکشد، اما الان همهچیز آشکار است. باید دلیل این مسئله را پیدا کرد.»
ترکمننژاد تبلیغات را عامل مهمی در این مورد میداند: «صنایع دخانی تمام تمرکز خود را روی این گروه سنی حساس متمرکز کردهاند و متأسفانه در اکثر کشورها روند مصرف افزایشی است.»
نگین، دانشجویی 22 ساله است و چهار پنج سالی است سیگار میکشد: «سیگار رو دوست دارم چون انگار مال خودمه و میتونم لحظاتی رو باهاش خلوت کنم. نمیدونم چرا سیگاری شدم اما همیشه از ژستش خوشم میومد.» او مضرات سیگار را میداند و به قول خودش خسته شده آن قدر همه به او گفتهاند، اما قصدی برای ترک آن ندارد.
دسترسی راحت به دخانیات هم عاملی است که کمتر به آن توجه میشود. نوجوانان زیر سن قانونی در کشور ما به راحتی وارد مغازه میشوند و سیگار میخرند. این در حالی است که ماده ۱۱ آییننامه اجرایی قانون جامع کنترل و مبارزه ملی با دخانیات مصوب 7/1/1386 میگوید: «فروشنده باید در صورت مشکوک بودن سن خریدار، مدرک شناسایی مبنی بر داشتن حداقل ۱۸ سال سن را از وی تقاضا کند.» اما متأسفانه اجرای آن با جدیت پیگیری نمیشود.
به گفته رفوگران در صورتی که قانونگذار فروش سیگار، استفاده از قلیان یا چیزهای مشابه را به افراد زیر سن قانونی در کافهها ممنوع کند و برای کافهدارها جریمه نقدی در نظر بگیرد، میتواند مؤثر باشد. اما این در شرایط فعلی ممکن به نظر نمیرسد. در این شرایط نه مجلس مهیای این قانونگذاری است، نه جوانان آمادگی اجرای آن را دارند.»
نقش خانواده و مدرسه در گرایش نوجوانان به دخانیات کم نیست اما به گفته رفوگران: «چطور از خانواده بخواهیم که در تربیت فرزند خود موفق عمل کند وقتی تمام دغدغه پدرومادر درگیر تأمین معیشت و نیازهای اقتصادی است. اصلاً در خیلی موارد خود پدر و مادر درگیر مسئله اعتیاد میشوند و دیگر نمیتوانند فرزند خود را درست تربیت کنند. در چنین شرایطی برای آنها مهم نیست که فرزندشان سیگار میکشد. چطور از معلمی که برای تأمین نیازهای خود هزاران مشکل دارد بخواهیم به بچه آموزش درستی بدهد؟»
بهار 24 ساله است و سه سال است سیگار میکشد: «از همون اول توی خونه علنی کردم چون حوصله ندارم مخفیکاری کنم. پدر و مادرم هم میگن نکش خوب نیست اما کاری به کارم ندارند.»
داشتن نسل بدون دخانیات ممکن است؟
مفهوم «نسل بدون دخانیات» که هفته جاری به نام آن نامگذاری شده، به گفته عضو جمعیت مبارزه با مواد مخدر این است: «این راهبرد که در جهان با عنوان «پایان بازی» (End Game Strategy) شناخته میشود، اعلام پایان کار صنعت دخانیات است و کشورهایی که شیوع مصرف دخانیات زیر ۱۵ درصد و شاخص کنترل سازمان جهانی بهداشت بالای ۷۰ داشته باشند، میتوانند این برنامه را اجرا کنند. این برنامه از دبستان تا دیپلم با طرح «پیشگیری از استعمال دخانیات در دبیرستانها» ادامه پیدا میکند.»
نتایج آخرین پیمایش عوامل خطر بیماریهای غیرواگیر در ایران (سال۱۴۰۰) بر اساس اعلام علیرضا رئیسی، معاون بهداشت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی نشان میدهد ۱۴ درصد جمعیت بالای ۱۸ سال مصرفکننده دخانیات هستند.
تلاش برای کنترل مصرف و ساختن نسل بدون دخانیات سخت و پرهزینه است چون صنعت دخانیات، ترفندهای زیادی برای جذب نوجوانان به کار میبرد: «دستکاری محتوا و طراحی محصولات با رنگهای جذاب و ظاهر زیبا برای دخانیات الکترونیک، افزودن طعمهای منتول و نعنا برای خنککنندگی، تغییر pH محصول برای کاهش سرفه و تحریک، اضافه کردن مواد ضدسرفه برای عادتدهی سریعتر، استفاده از مواد مولد بخار غلیظ در سیگارهای الکترونیک بدون اعلام ترکیبات و انتشار روایتهای بازاریابی گمراهکننده درباره خطرات سلامت است.»
رفوگران راهکار اصلی را در شرایط کنونی، فرهنگسازی و تقویت پایههای جامعه میداند: «الان اگر در جامعه ما یک نوجوان بخواهد غذای خوب و سالم بخورد و باشگاه برود از پس هزینههای آن برنمیآید. زندگی سالم در کشور ما گران است و با وجود شرایط سخت اقتصادی عموم مردم امکان استفاده از آن را ندارند. جوانی که نمیتواند باشگاه برود، با این روش وارد جامعه نمیشود تا خودش را نشان بدهد. در این شرایط او با کارهایی مثل سیگار و قلیان کشیدن میخواهد خودش را نشان بدهد. پس باید اول امکان زندگی سالم را فراهم کرد بعد از نوجوان توقع آن را داشت.»
گسترش طرح «پاد» در مدارس
کنترل مصرف دخانیات به آموزش در پایهها احتیاج دارد. بر همین مبنا طرحی به نام «پاد» به صورت نمونه در مدارس انجام شده است. ترکمننژاد درباره طرح «پاد» توضیح داد: «این طرح مخفف عبارت انگلیسی است و برخی آن را با سیگارهای الکترونیکی اشتباه میگیرند، در حالی که طرح قدیمیتر و به معنی پیشگیری استعمال دخانیات است که از سال ۹۵ در ورامین به شکل آزمایشی شروع شد، سال ۱۴۰۰ گسترش پیدا کرد و در سال ۱۴۰۲ در منطقه ۱۲ تهران پژوهشهایش تأثیر نسبی مثبت را نشان داد.»
همچنین پنج بسته سیاستی شامل «مدارس»، «دانشگاهها»، «اماکن بدون دخانیات»، «اماکن عمومی» و «فضای مجازی و رسانه» برای کنترل دخانیات تدوین شده که در اسفندماه سال گذشته به تأیید شورای عالی انقلاب فرهنگی رسیده است.
اقدامات دیگری هم برای کنترل مصرف دخانیات انجام شده که انعقاد تفاهمنامه میان وزارت آموزش و پرورش و وزارت بهداشت، در راستای اجرای طرح شهرها و اماکن بدون دخانیات و برگزاری کمپین جمعآوری فیلتر سیگار در ۱۰ شهر کشور جزو آنهاست.