ایرانیان ارمنی؛ جمعیتی کوچک با میراثی بزرگ

افتتاح ایستگاه مترویی به نام مریم مقدس در محله‌ی کریم خان تهران توجه‌ها را به سوی جامعه ایرانیان ارمنی جلب کرد. آن‌ها که یادگارهای معماری‌شان نشانه‌ای از نگاه مدرن به معماری در ایران بود. از ساختمان‌های اداری و دولتی مهم که نشانه نوسازی ایران بودند تا خانه‌های مسکونی که معماری‌شان هنوز زیبایی کوچه‌های شهرند.

زمانی که آن‌ها پروژه‌های معماری مدرن را شروع کردند هنوز ایران با سبک معماری مدرن آشنا نبود. اما بسیاری از معماران مشهور بعدی شاگردان همان‌هایی بودند که اولین بناهای مدرن ایران و اولین مجله تخصصی معماری را در ایران پدید آوردند.

اگر در مرحله اول جریان معماری مدرن ایران یعنی دوران پهلوی اول، بیشتر آثار مهم کار معماران غربی و ایرانیان ارمنی بود، در مرحله دوم فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌های ایران هم با آموزش مستقیم و غیرمستقیم آن‌ها بناهایی مدرن طراحی کردند.

از پیشگامان این نوع معماری گابریل گورکیان بود که نامش با ساختمان کاخ دادگستری تهران ماندگار شده است. او سال ۱۹۳۳ پس از ۲۰ سال با دعوت به ایران بازگشت و با کشوری روبه‌رو شد که می‌خواست فاصله خود را با غرب کم کند. او با ساختن ویلاهای خصوصی که تعدادی از آن‌ها هنوز پابرجا هستند اولین نمونه‌های طرح‌های مدرن در ایران را بنا کرد.

احتمالا یکی از شناخته‌شده‌ترین این معماران وارطان هوانسیان است که به نام «آرشیتکت وارطان» معروف است. او هم مدافع معماری مدرن در ایران بود و خانه‌اش به نام «خانه وارطان» در خیابان طالقانی مدتی با کاربری جدید تهرانی‌ها را با آثار این معمار آشنا کرد. در کنار آن آثاری مثل هنرستان دختران، ساختمان جیپ و هتل مهمانخانه دربند نامش را برای همیشه ماندگار کرد.

«پل آبکار» هم از معمارانی است که نامش به گوش بسیاری آشناست. آثار او را راوی تحولات سه دهه معماری ایران می‌دانند. سینما نیاگارا، ساختمان رادیو بیسیم و ساختمان پروین از بناهایی‌اند که نام پل آبکار را به دوش می‌کشند.

آودیس اوهانجیان از قدیمی‌ترین ایرانیان ارمنی است که با معماری شناخته می‌شوند. او در روسیه معماری آموخته بود و در تبریز بناهای مهمی به یادگار گذاشت. مهم‌ترینشان برج ساعت ساختمان شهرداری تبریز است.

اوژن آفتاندلیانس معمار تالارهای هنری بود و از تالار وحدت و فرهنگ در تهران تا تالار فخرالدین اسعد گرگانی در گرگان را به یادگار گذاشت.

نکتار پاپازیان که سال‌ها با معماری دانشگاه‌ها اثر خود را برای دانشجویان و دیگران ماندگار کرد وقتی وارد دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران شد، اولین دانشجوی دختر رشته معماری بود. بعدها نکتار که بخش‌هایی از دانشگاه تبریز و دانشگاه جندی‌شاپور اهواز را ساخته به عنوان یکی از اولین معمارهای زن شناخته شد.

این نام‌ها فقط تعدادی از کسانی‌اند که جمعیت ایرانیان ارمنی را به عنوان سرآمدان فرهنگ و هنر و علم شناساندند و معماری فقط یکی از شاخه‌های آن است. نام آن‌ها در رشته‌های مختلفی به عنوان اولین ثبت شده است.

آلنوش طریان که دکترای فیزیک دانشگاه سوربن داشت و اولین رصدخانه فیزیک خورشیدی را در ایران تاسیس کرد، اولین زن فیزیک‌دان ایران بود. آلنوش در کودکی به پدرش گفته بود می‌خواهد کاری کند که کسی از عهده آن برنیاید و زمانی که اولین زنی شد که در ایران اخترفیزیک تدریس کرد به این رویا رسیده بود. آلنوش طریان که تجربه کار با ابزارهای رصدخانه‌ای را برای دانشجویانش ممکن کرد، خانه‌اش را هم برای گسترش دانش به دانشجویان ارمنی وقف کرد.

لیلیت تریان مجسمه‌سازی که تندیس یپرم‌خان او در صحن کلیسای مریم مقدس است، اولین زن پیکره‌ساز بود و در مقدمات پایه‌گذاری دانشکده هنرهای تزیینی همراهی داشت.  

 یکی از چهره‌های ماندگار و از پژوهشگران رشته هوش مصنوعی و رباتیک در ایران کارو لوکاس است که او را به نام پدر علم رباتیک ایران هم می‌شناسند. او بنیانگذار مرکز «کنترل و پردازش هوشمند» در دانشگاه تهران بود.

در کنار این‌ها لوریس چکناواریان با موسیقی‌هایش، ادوارد زهرابیان با طراحی نشان هواپیمایی ملی ایران، ساموئل خاکچیان با فیلم‌های جنایی و زویا پیرزاد نویسنده با آثاری ماندگار تعداد دیگری از ایرانیان ارمنی شناخته‌ شده‌اند که هر کدام در حوزه کاری خود ماندگار شده‌اند. این نام‌ها را می‌توان ادامه داد و همچنین می‌توان پرسید چطور این جمعیت کوچک که تعدادشان حداکثر ۱۲۰ هزار نفر تخمین زده می‌شود، توانسته‌اند در شاخه‌های مختلف فرهنگی و هنری و علمی بدرخشند و نام‌آور شوند. تلاش کردیم این پرسش را در این پرونده پاسخ دهیم و به بهانه‌ افتتاح این ایستگاه مترو از ایرانیان ارمنی بگوییم.