ایران در آستانه یک تغییر جمعیتی بزرگ؛ سالمندان بیشتر، خانواده‌های کوچک‌تر
ایران در حال عبور از یکی از مهم‌ترین تغییرات جمعیتی تاریخ معاصر خود است؛ نسلی که زمانی بخش بزرگی از جمعیت کشور را تشکیل می‌داد، حالا به‌تدریج وارد سال‌های سالمندی می‌شود.
به گزارش آتیه‌آنلاین، در حالی که جمعیت سالمندان کشور از ۱۰ میلیون نفر عبور کرده و حدود ۱۲ درصد جمعیت را تشکیل می‌دهد، هشدار درباره آماده نبودن نظام سلامت، بیمه، بازنشستگی و خدمات اجتماعی برای این تغییر جمعیتی جدی‌تر از گذشته شده است.
«سیده صالحه مرتضوی»، رئیس اداره سلامت سالمندان وزارت بهداشت، با اشاره به ورود متولدین دهه ۶۰ به سنین سالمندی در سال‌های آینده، از آنچه «انفجار جمعیت سالمندی» می‌خواند، سخن گفته است؛ تغییری که به گفته او، فرصت کشور برای آماده‌سازی زیرساخت‌ها را محدود می‌کند.
جمعیت ایران به سمت سالمندی می‌رود
بر اساس داده‌های ارائه‌شده از سوی وزارت بهداشت، در سرشماری سال ۱۳۹۵ حدود ۷ میلیون نفر از جمعیت کشور ۶۰ ساله و بیشتر بودند و این گروه حدود ۹.۳ درصد جمعیت را تشکیل می‌دادند. اکنون تعداد سالمندان از ۱۰ میلیون نفر گذشته است.
البته تعریف سالمندی در آمارهای مختلف یکسان نیست. برای نمونه، صندوق جمعیت سازمان ملل در داده‌های سال ۲۰۲۵، جمعیت ۶۵ ساله و بیشتر ایران را حدود ۹ درصد اعلام کرده است؛ بنابراین مقایسه آمارها باید با توجه به تفاوت تعریف سنی انجام شود.
برآوردهای جمعیتی نیز تصویر بزرگ‌تری از آینده ارائه می‌کنند. بر اساس یک مطالعه منتشرشده از سوی صندوق جمعیت سازمان ملل در ایران، سهم افراد ۶۵ ساله و بیشتر می‌تواند تا سال ۱۴۳۰ به بیش از ۱۸ درصد برسد.
| شاخص | وضعیت/برآورد |
|---|---|
| جمعیت سالمندان ۶۰ ساله و بیشتر | بیش از ۱۰ میلیون نفر |
| سهم سالمندان ۶۰+ | حدود ۱۲ درصد |
| سالمندان ۶۰+ در سال ۱۳۹۵ | حدود ۷ میلیون نفر |
| سالمندان ۶۵+ در سال ۲۰۲۵ | حدود ۹ درصد جمعیت |
| سهم پیش‌بینی‌شده ۶۵+ در ۱۴۳۰ | بیش از ۱۸ درصد |
مسئله فقط تعداد سالمندان نیست
با افزایش سن، احتمال ابتلا به چند بیماری همزمان، کاهش تحرک، مشکلات بینایی و شنوایی، اختلالات شناختی، سوءتغذیه و زمین‌خوردگی افزایش پیدا می‌کند. سازمان جهانی بهداشت نیز در الگوی «مراقبت یکپارچه از سالمندان» یا ICOPE، به جای تمرکز صرف بر بیماری، بر حفظ ظرفیت‌های جسمی و روانی و توانایی فرد برای ادامه زندگی مستقل تأکید می‌کند.
مرتضوی نیز معتقد است اگر پاسخ کشور همچنان عمدتاً بیمارستان‌محور باشد، افزایش جمعیت سالمند فشار بیشتری بر تخت‌های بیمارستانی و هزینه‌های درمان وارد خواهد کرد. به همین دلیل، خدمات مراقبت اولیه، توانبخشی، مراقبت در منزل و مراقبت طولانی‌مدت باید همزمان توسعه پیدا کنند.
این رویکرد با مسیر جدید سازمان جهانی بهداشت نیز همخوان است؛ نسخه دوم راهنمای ICOPE که در سال ۲۰۲۵ منتشر شده، بر ارزیابی زودهنگام، برنامه مراقبتی شخصی‌سازی‌شده و تقویت مراقبت در سطح جامعه تأکید دارد.
خانواده‌ها هم دیگر شبیه گذشته نیستند
یکی از چالش‌های کمتر دیده‌شده سالمندی، تغییر ساختار خانواده است. خانواده‌های کم‌جمعیت‌تر، مهاجرت فرزندان و افزایش زندگی مستقل می‌تواند ظرفیت سنتی خانواده برای مراقبت از سالمندان را کاهش دهد.
به همین دلیل، وزارت بهداشت بر آموزش مراقبان سالمندان و ایجاد شبکه‌ای از مراقبت رسمی و غیررسمی تأکید دارد. در این مدل، خانواده همچنان نقش مهمی دارد، اما قرار نیست تمام بار مراقبت بر دوش اعضای خانواده باقی بماند.
در نهایت، مسئله سالمندی تنها یک پرونده برای وزارت بهداشت نیست؛ مسکن، حمل‌ونقل، مناسب‌سازی شهرها، بیمه، بازنشستگی، امنیت اقتصادی و مشارکت اجتماعی نیز باید متناسب با جامعه‌ای که به‌سرعت در حال پیر شدن است، تغییر کنند.
نسخه جدید سلامت سالمندان نیز بر همین اساس شکل گرفته است: سالمندی سالم به معنای سالمندِ بدون بیماری نیست؛ هدف این است که فرد، حتی با وجود بیماری، تا حد امکان مستقل، فعال و برخوردار از کیفیت زندگی باقی بماند.