ایران در آستانه ابرچالش سالمندی حکمرانی؛ لزوم ایجاد رصدخانه ملی سالمندی
معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیس جمهور با هشدار نسبت به شتاب بیسابقه سالمند شدن جمعیت ایران اعلام کرد کشور ناگزیر وارد عصر سالمندی خواهد شد و اگر نظام حکمرانی از هم اکنون خود را با این تحول بزرگ هماهنگ نکند ایران در دهههای آینده با بحرانی فراگیر روبه رو میشود.
نخستین سمپوزیوم ملی سالمندی با عنوان «چالشها و افقهای نوظهور» صبح امروز در سازمان بهزیستی کشور برگزار شد.
رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان در این نشست با هشدار نسبت به شتاب بیسابقه سالمند شدن جمعیت ایران اعلام کرد تا سال ۱۴۳۰ بیش از ۳۰ درصد جمعیت کشور را سالمندان تشکیل خواهند داد و اگر از امروز برای این تحول بزرگ برنامهریزی نشود، ایران با یکی از پیچیدهترین ابرچالشهای اجتماعی، اقتصادی و مدیریتی خود روبهرو خواهد شد.
مجید فولادیان، رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان، با تأکید بر اینکه ایران در آستانه یک ابرچالش تاریخی قرار دارد، هشدار داد اگر سیاستگذاریها از امروز آغاز نشود، کشور در سالهای آینده با بحرانی روبهرو خواهد شد که مدیریت آن بهمراتب دشوارتر از امروز خواهد بود.
به گفته وی، اکنون مهمترین پرسش این نیست که آیا سالمندی رخ خواهد داد یا خیر، بلکه سؤال اصلی این است که آیا مانند بسیاری از مسائل دیگر، اجازه خواهیم داد این تحول به بحران تبدیل شود و زمانی برای آن تصمیم بگیریم که کشور در میانه بحران قرار گرفته باشد یا اینکه از همین امروز که هنوز فرصت برنامهریزی وجود دارد، برای مدیریت آینده اقدام خواهیم کرد.
رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان با بیان اینکه رویکرد این دبیرخانه تبدیل تهدید سالمندی به یک فرصت ملی است، افزود حتی اگر امکان حذف همه پیامدهای این تحول وجود نداشته باشد، میتوان با برنامهریزی دقیق میزان خسارتهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی آن را به حداقل رساند.
وی تأکید کرد کشور هنوز فرصت دارد با تدوین سیاستهای مناسب، آیندهای متفاوت برای نسلهای آینده رقم بزند و از ظرفیتهای جمعیت سالمند در مسیر توسعه استفاده کند و با طرح چند پرسش اساسی درباره آینده کشور گفت: مهمترین مسئله این است که حاکمیت و دولت برای مواجهه با این ابرچالش چه برنامهای در اختیار دارند. آیا جمعیتی که تا چند سال دیگر نزدیک به یکسوم جامعه ایران را تشکیل خواهد داد، میتواند به فرصتی برای رشد و توسعه کشور تبدیل شود یا به مانعی در مسیر توسعه بدل خواهد شد؟ همچنین باید مشخص شود چگونه میتوان شدت پیامدهای این تحول را کاهش داد و چه ظرفیتهایی در دل این تغییر بزرگ جمعیتی نهفته است.
رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان نقش فناوریهای نوین را نیز در مدیریت آینده سالمندی بسیار مهم ارزیابی کرد و گفت فناوریهایی مانند هوش مصنوعی و دیگر فناوریهای نوین میتوانند نقش تعیینکنندهای در مدیریت سالمندی داشته باشند. به گفته وی، باید بررسی شود که این فناوریها چگونه میتوانند کیفیت زندگی سالمندان را ارتقا دهند، هزینههای خدمات را کاهش دهند و به مدیریت بهتر این تحول کمک کنند. البته این احتمال نیز وجود دارد که برخی فناوریها خود چالشهای تازهای ایجاد کنند و به همین دلیل لازم است از هماکنون همه ابعاد این موضوع مورد بررسی قرار گیرد.
رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان با اشاره به تجربه سیاستگذاری در حوزه جوانان هشدار داد نباید همان خطایی که در دهه هشتاد درباره جمعیت جوان کشور رخ داد، در حوزه سالمندی نیز تکرار شود. وی گفت سالها از جوانان بهعنوان فرصت توسعه یاد شد، اما برنامهریزی متناسب برای استفاده از این ظرفیت انجام نگرفت و همان نسل امروز در آستانه ورود به دوران سالمندی قرار دارد. فولادیان تأکید کرد سالمندان سال ۱۴۳۰ همان جوانان دیروز هستند و اگر از امروز برای مدیریت این تحول برنامهریزی نشود، ایران در آینده با بحرانی بسیار پیچیدهتر از پیشبینیهای کنونی روبهرو خواهد شد.
سالمندان؛ سرمایهای برای توسعه، نه صرفاً گروهی نیازمند حمایت
در این نشست، ضیا هاشمی، معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیسجمهور، هم با ترسیم تصویری از آینده جمعیتی ایران تأکید کرد که کشور برای عبور موفق از این مرحله، نیازمند بازتعریف حکمرانی و تغییر نگاه از حمایت صرف به بهرهگیری از ظرفیتهای سالمندان است.
ضیا هاشمی در این نشست با بیان اینکه سختترین بحرانها نیز در صورت برنامهریزی و افزایش تابآوری میتوانند به فرصت تبدیل شوند، گفت مسئله سالمندی نیز از همین جنس است و باید بهعنوان واقعیتی پذیرفته شود که ایران ناگزیر با آن روبهرو خواهد شد. به گفته او، روند تحولات جمعیتی بهگونهای است که کشور خواهناخواه وارد عصر سالمندی میشود و هرچند سیاست جوانی جمعیت همچنان از اولویتهای دولت است، اما حتی موفقیت این سیاستها نیز مانع ورود ایران به دوره سالمندی نخواهد شد. وی تأکید کرد ترکیب جمعیت یکی از مهمترین مؤلفههای قدرت ملی است و برای حفظ تعادل آن باید زمینههای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بهگونهای فراهم شود که جوانان بتوانند آسانتر ازدواج کنند، خانواده تشکیل دهند و صاحب فرزند شوند.
هاشمی با اشاره به پیشبینیهای جمعیتی گفت ساختار فعلی جمعیت کشور نشان میدهد تا سال ۱۴۳۰ از هر سه یا چهار ایرانی یک نفر سالمند خواهد بود و این نسبت حتی از بسیاری از کشورهای اروپایی نیز بیشتر است. او هشدار داد اگر روند کنونی ادامه پیدا کند، ایران طی سه دهه آینده پس از ژاپن در شمار سالمندترین کشورهای جهان قرار خواهد گرفت. وی علت این وضعیت را رشد سریع جمعیت در دهه شصت و کاهش شدید نرخ باروری در دهههای هشتاد و نود دانست و افزود نرخ باروری کشور امروز به یکی از پایینترین سطوح جهان رسیده است و در حالی که نرخ جانشینی باید حدود دو ممیز یک فرزند برای هر زن باشد، این شاخص در ایران به حدود یک ممیز سه رسیده و تداوم این روند در بلندمدت به معنای آغاز رشد منفی جمعیت خواهد بود.
معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیسجمهور با اشاره به تغییر میانگین سنی جامعه گفت در سرشماری سال ۱۳۶۵، میانه سنی جمعیت ایران ۱۷ سال بود، اما امروز این عدد از ۳۰ سال گذشته و همچنان در حال افزایش است. به گفته او، هر زمان موجهای بزرگ جمعیتی بدون برنامه وارد مرحلهای تازه شدهاند، کشور با مشکلات گستردهای روبهرو شده است. کمبود ظرفیت دانشگاهها، افزایش بیکاری، دشواری ازدواج و پیامدهای اجتماعی از جمله نمونههایی است که تجربه شده و اکنون نیز اگر برای سالمندی برنامهریزی نشود، همین روند در ابعادی گستردهتر تکرار خواهد شد. او تأکید کرد تغییر ترکیب جمعیت همه حوزههای آموزش، اشتغال، سلامت، رفاه و خدمات اجتماعی را تحت تأثیر قرار میدهد و از همین امروز باید نقشه راه حکمرانی در عصر سالمندی تدوین شود تا این تحول به فرصتی برای توسعه تبدیل شود.
هاشمی با بیان اینکه موج بزرگ متولدان دهه شصت بهتدریج وارد دهه ششم و هفتم زندگی خواهد شد، گفت اگر کشور برای این تغییر آماده نباشد، با بحرانی روبهرو میشود که با بسیاری از بحرانهای دیگر تفاوت دارد. او توضیح داد مشکلات جوانان هرچند دشوار است، اما گذر زمان بخشی از آنها را برطرف میکند، زیرا افراد بهتدریج وارد بازار کار میشوند، خانواده تشکیل میدهند و مسئولیتهای تازهای میپذیرند، اما در سالمندی شرایط متفاوت است و با افزایش سن، توان جسمی و برخی قابلیتهای فردی بهمرور کاهش پیدا میکند. به همین دلیل نمیتوان انتظار داشت که مشکلات این حوزه بهصورت طبیعی و بدون برنامهریزی برطرف شود و همین مسئله ضرورت طراحی سیاستهای بلندمدت را دوچندان میکند.
وی با طرح این پرسش که چگونه میتوان از تبدیل سالمندی به یک بحران جلوگیری کرد، تأکید کرد پاسخ این سؤال در تغییر نگاه به سالمندان نهفته است. به گفته او، سالمندان تنها گروهی نیازمند حمایت نیستند، بلکه مجموعهای از تجربه، دانش، اعتبار اجتماعی و سرمایه انسانی را در اختیار دارند که میتواند در خدمت توسعه کشور قرار گیرد. هاشمی گفت اگر این ظرفیتها بهدرستی مدیریت شوند، سالمندی نهتنها تهدید نخواهد بود، بلکه به فرصتی بزرگ برای رشد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایران تبدیل میشود. همانگونه که نیروی جوانی یک سرمایه ملی محسوب میشود، سالمندی نیز در صورت برنامهریزی صحیح میتواند به موهبتی ارزشمند برای کشور تبدیل شود.
معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیسجمهور با تأکید بر اینکه مدیریت سالمندی صرفاً یک موضوع درمانی یا رفاهی نیست، گفت این پدیده ابعاد گسترده اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، مدیریتی و فناورانه دارد و همه دستگاههای کشور باید متناسب با این تحول، سیاستهای خود را بازنگری کنند. او افزود خانواده همچنان مهمترین رکن جامعه ایرانی است؛ هرچند در سالهای اخیر ساختار آن دستخوش تغییر شده و خانواده گسترده جای خود را به خانواده هستهای داده است، اما همچنان مهمترین تکیهگاه عاطفی، اقتصادی و اجتماعی سالمندان به شمار میرود و باید در سیاستگذاریهای آینده این ظرفیت تقویت شود.
هاشمی با انتقاد از نگاه سنتی و صرفاً حمایتی به سالمندان گفت اگر تصور کنیم سالمندان تنها افرادی هستند که باید از آنها مراقبت شود، در آینده امکان پاسخگویی به نیازهای این جمعیت وجود نخواهد داشت. زمانی که سالمندان تنها پنج یا ده درصد جمعیت را تشکیل میدهند، شاید چنین الگویی قابل اجرا باشد، اما وقتی سهم آنان به حدود یکسوم جمعیت برسد، این شیوه نه از نظر اقتصادی امکانپذیر است و نه از نظر اجتماعی مطلوب خواهد بود. او هشدار داد نگاه صرفاً حمایتی، سالمندان را به افرادی وابسته و بدون نقش اجتماعی تبدیل میکند، در حالی که بسیاری از آنان سالها مسئولیتهای مهم مدیریتی، علمی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی بر عهده داشتهاند و نباید در دوران سالمندی احساس کنند دیگر جایگاهی در جامعه ندارند.
وی ادامه داد انسانی که یک عمر در عرصههای مختلف زندگی نقشآفرینی کرده است، اگر ناگهان از همه مسئولیتها کنار گذاشته شود و تنها دریافتکننده خدمات باشد، بهتدریج احساس بیهویتی و انزوا خواهد کرد. هاشمی گفت حتی اگر بهترین امکانات رفاهی و درمانی نیز در اختیار سالمندان قرار گیرد، بدون داشتن نقش اجتماعی، کیفیت زندگی آنان مطلوب نخواهد بود. به همین دلیل سیاستگذاری در حوزه سالمندی باید بهگونهای باشد که سالمندان بتوانند همچنان فعال بمانند، تجربههای خود را منتقل کنند، در فعالیتهای اجتماعی مشارکت داشته باشند و استقلال فردی خود را حفظ کنند.
او با اشاره به تجربه برخی کشورهای جهان گفت بسیاری از افراد هشتاد و حتی نود ساله همچنان بخش مهمی از امور شخصی و اجتماعی خود را انجام میدهند، زیرا شرایط لازم برای حفظ استقلال آنان فراهم شده است. هاشمی سپس خاطرهای شخصی را بیان کرد و گفت روزی به بانوی سالمندی پیشنهاد کمک برای حمل وسیلهای را دادم، اما او با تعجب پاسخ داد: «مگر ناتوان هستم؟» به گفته وی، همین واکنش نشان میدهد که سالمندان بیش از هر چیز به حفظ عزتنفس، استقلال و کرامت انسانی خود نیاز دارند و سیاستگذاریها نیز باید بر همین اصل استوار باشد.
کارآفرینی و فناوری؛ دو ظرفیت مغفول سالمندی
معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیسجمهور با اشاره به جایگاه سالمندان در فرهنگ ایرانی و اسلامی گفت جامعه ایران از سرمایهای برخوردار است که بسیاری از کشورهای توسعهیافته از آن بیبهره هستند. احترام به ریشسفیدان، بزرگان خانواده و پیشکسوتان همواره بخشی از فرهنگ ایرانی بوده و سالمندان در بسیاری از خانوادهها و محلهها نقش مرجع اجتماعی را ایفا کردهاند. آنان هنگام بروز اختلافها میان اعضای خانواده یا فامیل وارد عمل میشوند و با تجربه و اعتبار خود به حل مسائل کمک میکنند. به اعتقاد هاشمی، این پشتوانه فرهنگی باید به یکی از پایههای اصلی حکمرانی در عصر سالمندی تبدیل شود تا سالمندان بهجای آنکه باری بر دوش جامعه تلقی شوند، بهعنوان سرمایهای ارزشمند برای توسعه کشور شناخته شوند.
هاشمی با تأکید بر اینکه آینده سالمندی کشور به تصمیمهای امروز وابسته است، گفت اگر از هماکنون برای این تحول برنامهریزی شود، میتوان آن را به فرصتی ملی تبدیل کرد، اما اگر کشور منفعل بماند و تنها منتظر وقوع تغییرات باشد، ناگزیر با بحرانی گسترده روبهرو خواهد شد. او یادآور شد همانگونه که ایران در مقاطع مختلف تاریخی توانسته است تهدیدهای بزرگ را با اتکا به برنامهریزی و همبستگی به فرصت تبدیل کند، در موضوع سالمندی نیز چنین ظرفیتی وجود دارد، با این تفاوت که این تحول ناگهانی نیست و سالها پیش از وقوع قابل پیشبینی است و همین موضوع فرصت ارزشمندی برای آمادهسازی کشور فراهم میکند.
وی نقش دانش و پژوهش را مهمترین پایه حکمرانی آینده دانست و گفت هیچ سیاست موفقی بدون اتکا به دادههای دقیق و پژوهشهای معتبر شکل نمیگیرد. به گفته هاشمی، نخستین گام آن است که مسئولان بپذیرند ایران وارد مرحله تازهای از تحولات جمعیتی شده است و این واقعیت باید در همه سطوح تصمیمگیری کشور مورد توجه قرار گیرد. او افزود تولید دانش بهتنهایی کافی نیست، بلکه این دانش باید منسجم، هماهنگ و قابل استفاده برای سیاستگذاران باشد، زیرا دادههای متناقض و پراکنده نهتنها کمکی به تصمیمگیری نمیکنند، بلکه میتوانند روند برنامهریزی را با اختلال روبهرو کنند.
معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیسجمهور با اشاره به وجود بانکهای اطلاعاتی متعدد در دستگاههای مختلف گفت امروز سازمانها و نهادهای مختلف اطلاعات ارزشمندی درباره سالمندان در اختیار دارند، اما نبود ارتباط میان این سامانهها باعث شده تصویر دقیقی از وضعیت سالمندی کشور شکل نگیرد. او تأکید کرد دادهها زمانی ارزش واقعی پیدا میکنند که در کنار یکدیگر قرار گیرند، پالایش شوند و تصویری جامع از واقعیت ارائه دهند. به همین دلیل سازمان بهزیستی، وزارت بهداشت، شهرداریها، مرکز آمار ایران و دیگر دستگاههای مسئول باید همچون اجزای یک مجموعه واحد عمل کنند و نظامی یکپارچه برای رصد وضعیت سالمندی کشور به وجود آورند.
هاشمی با اشاره به نقش دبیرخانه شورای ملی سالمندان گفت این مجموعه باید به رصدخانه ملی سالمندی تبدیل شود تا بتواند اطلاعات مورد نیاز کشور را گردآوری، تحلیل و در اختیار سیاستگذاران قرار دهد. او افزود بدون وجود چنین نظام رصدی، امکان طراحی برنامههای دقیق برای دهههای آینده وجود نخواهد داشت و تصمیمگیریها همچنان بر پایه برآوردهای ناقص انجام خواهد شد.
وی آیندهنگری را مهمترین شرط موفقیت در مدیریت سالمندی دانست و اظهار کرد برای فردا نمیتوان فردا تصمیم گرفت. جامعه ایران اکنون در میانه یک تحول بزرگ قرار دارد و همه کسانی که امروز در جایگاه مدیریت و تصمیمگیری هستند، سالمندان سالهای آینده خواهند بود. به گفته او، نمودارهای جمعیتی بهروشنی نشان میدهند که زمان چندانی برای تصمیمگیری باقی نمانده است و اگر امروز برنامهای تدوین نشود، فردا برای جبران بسیاری از کاستیها دیر خواهد بود. هاشمی با استفاده از مثالی گفت همانگونه که اگر زمستانی در پیش باشد، باید از امروز برای آن ذخیره کرد، جامعه نیز باید از امروز خود را برای دوران سالمندی آماده کند. او تأکید کرد آینده سالمندی ایران میتواند بهاری پرنشاط باشد، نه زمستانی دشوار، به شرط آنکه سیاستگذاریها از هماکنون آغاز شود.
هاشمی سپس به مفهوم اقتصاد نقرهای پرداخت و گفت در جهان امروز سالمندی تنها به معنای افزایش هزینههای درمان و رفاه نیست، بلکه بازاری بزرگ و فرصتی تازه برای توسعه اقتصادی به شمار میرود. او افزود سالمندان از تجربه، سرمایه اجتماعی، اعتبار حرفهای و در بسیاری از موارد پشتوانه اقتصادی برخوردارند و در کنار نسل جوان که با فناوریهای نوین و دانش روز آشناست، میتوانند ترکیبی قدرتمند برای رشد اقتصاد کشور ایجاد کنند. وی گردشگری را یکی از مهمترین نمونههای اقتصاد نقرهای دانست و گفت در بسیاری از کشورها سالمندان بخش بزرگی از بازار گردشگری را تشکیل میدهند و حضور آنان رونق اقتصادی قابل توجهی ایجاد کرده است.
معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیسجمهور همچنین بر ظرفیت سالمندان در کارآفرینی تأکید کرد و گفت تجربه، شناخت بازار، شبکه ارتباطی و توان مدیریتی ویژگیهایی است که بسیاری از سالمندان در اختیار دارند و میتوانند با استفاده از آنها در توسعه کسبوکارها نقشآفرینی کنند. او افزود بازنشستگی نباید به معنای پایان فعالیت اجتماعی باشد، بلکه باید الگوهای تازهای برای ادامه حضور سالمندان در عرصه مدیریت، آموزش، مشاوره و انتقال تجربه طراحی شود تا این سرمایه انسانی همچنان در خدمت جامعه باقی بماند.
هاشمی فناوری را یکی دیگر از ارکان حکمرانی در عصر سالمندی دانست و گفت فناوریهای مرتبط با سالمندان یکی از بزرگترین بازارهای رو به رشد جهان را تشکیل میدهند. به گفته او، ایران از ظرفیت علمی و فناورانه بالایی برخوردار است و میتواند با تکیه بر پژوهشگران و شرکتهای دانشبنیان به یکی از کشورهای پیشرو در توسعه فناوریهای سالمندی تبدیل شود. وی تأکید کرد افزایش جمعیت سالمندان نهتنها تهدید نیست، بلکه میتواند بازار بزرگی برای تولید تجهیزات، خدمات و فناوریهای نوآورانه ایجاد کند و زمینه رشد اقتصادی کشور را فراهم آورد.