ایران در بزنگاه جمعیتی؛ از کاهش نرخ باروری تا سالمندی جمعیت
ایران در شرایط کاهش باروری و سالمندی جمعیت قرار دارد و رفع موانع اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی توصیهای جدی برای افزایش فرزندآوری است.
به گزارش آتیه آنلاین، با وجود اینکه ایرانیان به طور متوسط آرزوی داشتن ۲.۵ فرزند دارند، اما نرخ باروری واقعی کشور به حدود ۱.۴۵ فرزند کاهش یافته و فاصله میان آرزو و واقعیت نشاندهنده موانع جدی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در مسیر فرزندآوری است. این وضعیت نه تنها ساختار جمعیتی کشور را تغییر میدهد، بلکه پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و امنیتی قابل توجهی به همراه دارد.
شرایط اقتصادی مانع جدی برای فرزندآوری
بر اساس نتایج پیمایش ملی ارزشها و نگرشهای ایرانیان، میانگین فرزند ایدهآل در نگاه مردم ۲.۵ فرزند است؛ در حالی که نرخ باروری کل کشور به حدود ۱.۴۴ رسیده است. دکتر مرضیه وحید دستجردی، دبیر ستاد ملی جمعیت، در نشست کشوری مدیران جوانی جمعیت، تأکید کرد که این فاصله نشاندهنده وجود موانع جدی در مسیر فرزندآوری است و مردم ایران با وجود نگرش مثبت به خانواده، به دلیل مشکلات اقتصادی، هزینههای مسکن، اشتغال و مخارج ابتدایی کودک، از تحقق خواستههای خود بازماندهاند.
آنطورکه ایسنا گزارش داده دستجردی گفته که: «اگر موانع اقتصادی و اجتماعی از پیش پای خانوادهها برداشته شود و حمایتهای ملموس ارائه گردد، تمایل واقعی مردم میتواند به افزایش نرخ باروری منجر شود.» او همچنین فاصله یک فرزندی میان فرزند ایدهآل و فرزند محققشده را فرصتی مهم برای سیاستگذاری خواند.
ایران در بزنگاه جمعیتی
از سوی دیگر، پژوهشگر حوزه خانواده و جمعیت، سپهر کرمی، در گفتوگو با ایرنا، هشدار داد که ایران در یک «بزنگاه جمعیتی» قرار دارد و این مرحله میتواند فرصت یا تهدید باشد. به گفته کرمی، جمعیت کشور در سال ۱۴۰۳ حدود ۸۷ تا ۸۸ میلیون نفر برآورد میشود و نرخ باروری کل از ۶.۵ فرزند در دهه ۶۰ به حدود ۱.۵ تا ۱.۶ رسیده است؛ یعنی کمتر از سطح جانشینی ۲.۱ فرزند. وی افزود: «تعداد ولادتها نیز کاهش چشمگیری داشته؛ در سال ۱۳۹۵ حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار تولد ثبت شد اما در سال ۱۴۰۲ این عدد به زیر یک میلیون و ۱۰۰ هزار رسید.»
کرمی با اشاره به تغییرات ساختار سنی جمعیت، پیشبینی کرد که تا سال ۱۴۳۰ جمعیت سالمندان ایران به ۲۰ تا ۲۵ درصد برسد و ضرورت اتخاذ سیاستهای هوشمندانه برای جوانسازی جمعیت پررنگتر شود. او سه نقطه ضعف قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت را اجرای ناقص، نگاه تکبُعدی مالی و نبود هماهنگی بینبخشی دانست و تأکید کرد که بدون تغییرات فرهنگی و ساختاری، سیاستهای مالی به تنهایی کارآمد نیستند.
اقتصاد ضعیف تنها عامل کاهش فرزندآوری نیست
در همین زمینه، فارس گزارش داده که تحقیقات مرکز تحقیقات سلامت دانشگاه علوم پزشکی ایران نشان میدهد مشکلات اقتصادی مهمترین عامل کاهش تمایل به فرزندآوری است، اما تنها عامل نیست. نگرانی از آینده، مشکلات مسکن، سبک زندگی جدید، فشارهای روانی و تغییر ارزشها نیز نقش قابل توجهی دارند. دکتر فربد عبادی فرد آذر، مجری طرح شناسایی و اولویتبندی عوامل موثر بر فرزندآوری زوجها، تصریح کرد: «زوجها تمایل قلبی به داشتن فرزند دارند، اما موانع متعدد آنان را متوقف میکند. وقتی علتها دقیق مشخص شود، سیاستها نیز کارآمدتر خواهند بود.»
وی افزود که جمعیت نه فقط یک عدد آماری، بلکه سرمایه انسانی پویا و تعیینکننده کشور است. کاهش تعداد جوانان فعال میتواند رشد اقتصادی را کند و فشار مالی دولت را افزایش دهد و حتی توان دفاعی و تحرک ملی را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، سیاستهای جمعیتی به محور اصلی برنامهریزی کلان کشور تبدیل شدهاند و اقدامات فعلی شامل حمایتهای مالی، تسهیلات مسکن و تشویق به فرزندآوری است. با این حال، کارشناسان تأکید دارند که تنها پرداختهای مالی کافی نیست و باید امنیت شغلی و مالی جوانان، دسترسی به مسکن، خدمات مراقبتی و فرهنگی بلندمدت فراهم شود تا فرزندآوری در زندگی مردم ممکن و مطلوب شود.
عبور از مرحله رشد و ورود به فاز کاهش نرخ رشد جمعیت
نتایج این مطالعات همراستا با گزارشهای رسمی مرکز آمار و سازمان ثبت احوال است و نشان میدهد که ایران از مرحله رشد سریع جمعیت عبور کرده و وارد فاز کاهش نرخ رشد شده است. پژوهشها همچنین تأکید میکنند که سیاستهای شتابزده بدون پژوهش کافی میتوانند به بحرانهای جدید دامن بزنند؛ بنابراین برنامهریزی مسئلهمحور، چندبعدی و هماهنگ بینبخشی ضروری است. دکتر عبادی فرد آذر یادآور شد که این تحقیقات میتواند مبنای تصمیمگیریهای علمی و حمایت هدفمند خانوادهها قرار گیرد و به بهبود کیفیت زندگی و آینده جمعیتی کشور کمک کند.
کارشناسان جمعیتشناسی معتقدند که فاصله میان آرزوی ایرانیان و واقعیت فرزندآوری، تهدیدی برای توازن جمعیتی کشور است؛ اما اگر سیاستها هوشمندانه و مبتنی بر شواهد اجرایی شوند، میتوان این بحران بالقوه را به فرصتی برای جوانسازی جمعیت و تقویت سرمایه انسانی تبدیل کرد.