رقابت علمی در خاورمیانه؛ دانشگاههای عربستان و ترکیه جلوتر از ایران
گزارش نشان میدهد با وجود حضور ۱۱ دانشگاه ایرانی در رتبهبندی جهانی QS، افزایش رقابت منطقهای و شکاف درآمدی اعضای هیئت علمی، جایگاه دانشگاههای ایران را در برابر رقبایی مانند عربستان و ترکیه تحت فشار قرار داده است.
به گزارش آتیه آنلاین: در سالهای اخیر، رقابت دانشگاههای خاورمیانه در عرصه علمی و رتبهبندیهای جهانی شدت گرفته و تصویر تازهای از توازن قدرت علمی در منطقه ارائه داده است؛ تصویری که در آن برخی کشورها مانند عربستان سعودی و ترکیه با سرمایهگذاری گسترده آموزشی در حال صعود هستند، در حالی که جایگاه ایران با وجود حضور در فهرست دانشگاههای برتر جهان، با چالشهایی در حفظ و ارتقای موقعیت خود مواجه شده است.
حضور ۱۱ دانشگاه ایرانی در QS؛ اما رقابت منطقهای فشردهتر شده است
براساس اعلام رئیس مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام (ISC)، در جدیدترین رتبهبندی جهانی موسسه «کیو اس» (Quacquarelli Symonds)، ۱۱ دانشگاه ایرانی در میان برترین دانشگاههای جهان قرار گرفتهاند. در این فهرست، دانشگاه تهران با رتبه ۳۶۷، دانشگاه صنعتی شریف با رتبه ۳۹۰ و دانشگاه صنعتی امیرکبیر با رتبه ۴۸۳ در جایگاههای نخست کشور قرار دارند.
در سطح منطقهای نیز دادهها نشان میدهد که ۲۷۴ دانشگاه از ۲۷ کشور اسلامی در این رتبهبندی حضور داشتهاند؛ با این حال کشورهایی مانند مالزی، ترکیه و عربستان سعودی به ترتیب با ۳۲، ۲۵ و ۲۲ دانشگاه بیشترین سهم را در این جدول به خود اختصاص دادهاند. این روند نشان میدهد که اگرچه حضور ایران در فهرست جهانی حفظ شده، اما رقابت منطقهای بهویژه در غرب آسیا و خلیج فارس در حال افزایش است.
عربستان و ترکیه؛ سرمایهگذاری هدفمند برای صعود علمی
در تحلیل وضعیت منطقهای، عربستان سعودی طی سالهای اخیر با برنامههای کلان توسعه آموزش عالی، جذب استادان بینالمللی و افزایش بودجه پژوهشی توانسته حضور خود را در رتبهبندیهای جهانی تقویت کند. ترکیه نیز با گسترش دانشگاههای دولتی و خصوصی و جذب دانشجویان خارجی، مسیر مشابهی را دنبال کرده است. این در حالی است که در برخی گزارشها، سرعت رشد علمی این کشورها نسبت به ایران بیشتر ارزیابی میشود.
شکاف درآمدی؛ عامل پنهان مهاجرت نخبگان دانشگاهی
در کنار رقابت دانشگاهی، مسئله مهم دیگری که بر وضعیت آموزش عالی ایران سایه انداخته، شکاف شدید درآمدی اعضای هیئت علمی است. براساس اظهارات فعالان صنفی، حقوق بسیاری از استادان دانشگاه در ایران حدود ۳۰۰ تا ۵۰۰ دلار در ماه برآورد میشود و حتی استادان باسابقه به سختی به درآمدی نزدیک به هزار دلار میرسند.
این در حالی است که در کشورهای توسعهیافته و منطقه، شرایط کاملاً متفاوت است. در آمریکا و آلمان درآمد اعضای هیئت علمی بین ۷ تا ۱۲ هزار دلار در ماه و در برخی موارد حتی بیشتر است. در کشورهای حاشیه خلیج فارس مانند امارات و عربستان نیز حقوق استادان معمولاً بین ۶ تا ۱۱ هزار دلار به همراه مزایایی مانند مسکن و بیمه کامل است. حتی در ترکیه، این رقم بین ۱۵۰۰ تا ۳۰۰۰ دلار برآورد میشود؛ اختلافی که بهروشنی فشار رقابتی بر دانشگاههای ایران را نشان میدهد.
روایت دانشگاه تبریز؛ استادانی که در دانشگاه زندگی میکنند
در همین زمینه، رئیس دانشگاه تبریز نیز از شرایط معیشتی دشوار اعضای هیئت علمی جوان خبر داده و اعلام کرده است برخی از اساتید به دلیل ناتوانی در تأمین مسکن، ناچار به اقامت در محل کار خود هستند. این وضعیت به گفته او، نشانهای از عمق مشکلات اقتصادی در میان دانشگاهیان است.
آنطورکه مهر نوشته وی همچنین تأکید کرده که پایین بودن حقوق، یکی از عوامل مهم مهاجرت اعضای هیئت علمی در سالهای اخیر بوده و اگرچه افزایش حقوق در دستور کار قرار گرفته، اما موانع قانونی و بودجهای اجرای آن را با مشکل مواجه کرده است. به گفته او، برخی دانشگاهها برای جبران این خلأ از منابع داخلی خود استفاده میکنند که این امر نیز فشار مالی مضاعفی ایجاد کرده است.
پیوند رتبه علمی و بحران سرمایه انسانی
مجموعه دادههای رتبهبندی جهانی و روایتهای داخلی نشان میدهد که کاهش نسبی جایگاه دانشگاههای ایران صرفاً یک مسئله آماری نیست، بلکه بهطور مستقیم با بحران سرمایه انسانی و مهاجرت نخبگان مرتبط است. در شرایطی که کشورهای منطقه با سرمایهگذاری گسترده در حال جذب استادان و ارتقای رتبه دانشگاهی خود هستند، تداوم شکاف درآمدی و مشکلات معیشتی میتواند به تضعیف بیشتر جایگاه علمی ایران در سطح منطقه و جهان منجر شود.