رفتار اعتیادی چگونه فرد را معتاد میکند؟
یک نگاه و دیدگاه قدیمی راجع به اعتیاد وجود دارد که میگوید: «مواد اعتیادآور است.» یعنی یکسری مواد افیون، محرک یا موادی از خانواده حشیش وارد بدن فرد شده و باعث اعتیادش میشود. اما امروزه اعتیاد را بر مبنای رفتار اعتیادی تعریف میکنند یعنی علاوه بر اینکه مواد مخدر، الکل و سایر مواد شیمیایی علائم اعتیادی ایجاد میکنند این رفتار اعتیادی است که فرد را معتاد میکند.
رفتار اعتیادی به تمایل شدید برای تکرار رفتاری خاص که منجر به لذت، حال خوب یا کاهش استرس و فشارهای روانی است اطلاق میشود. اعتیاد به خرید، غذا خوردن، اینترنت، بازیهای کامپیوتری، شبکههای اجتماعی و... از جمله رفتارهای تکراری است که عملکرد فرد را مختل میکنند. در واقع یک عادت خوب به مرور زمان تبدیل به یک عادت مضر میشود که ادامهدار شدن اینها، منجر به رفتارهای اعتیادگونه میشود. علی قائدنیا جهرمی، روانشناس بالینی، با تشریح عوامل فردی، خانوادگی و اجتماعی موثر بر اعتیاد، بر اهمیت آگاهی والدین و نقش نظارت صحیح در پیشگیری از این بحران اجتماعی تاکید میکند.
عوامل و نشانههای مصرف موادمخدر
علی قائدنیا جهرمی روانشناس بالینی؛ فشارهای عصبی بیش از حد، افت تحصیلی شدید، مسائل عاطفی و خانوادگی (طلاق)، مشکلات شدید مالی و شغلی (ورشکستگی) را از عوامل گرایش افراد به مصرف موادمخدر عنوان میکند و میگوید: «مصرف کوتاهمدت مواد مخدر یا توهمزا چون شیشه، حشیش، گل و... به فرد احساس سرخوشی زیاد میدهد، انرژی و لذتش را چند برابر میکند، رنج او را تسکین میدهد و از روزمرگی رها میشود. جوانان و نوجوانان در این سنین به صورت هیجانی رفتار میکنند. بنابراین به محض اینکه مواد مصرف میکنند به دلیل رفتارهای هیجانی به مصرف آن ادامه میدهند که طبیعتاً آسیب بیشتری هم دارد.»
او نشانههای مهم مصرف مواد مخدر در میان نوجوانان را دروغگویی، از دست دادن علاقه به فعالیتهای خانوادگی، سرپیچی از قوانین خانوادگی و دستورات والدین، فرار از مسئولیتها، آزار و اذیت اعضای خانواده، پراشتهایی و بیاشتهایی، ناپدید شدن چیزهای باارزشی مثل پول و طلا، تقاضای مداوم برای دریافت پول از خانواده، سروقت به خانه نیامدن و وقت زیادی را در بیرون از خانه بدون اطلاع والدین صرف کردن، توجیه کردن کار خود، عدم توجه و رسیدگی به ظاهر، انتقادپذیر نبودن، پنهانکاری و فریبکاری، گارد گرفتن، پرخاشگری و عصبانی شدن و واکنش شدید نشان دادن در زمانی که کسی میخواهد وارد حریم خصوصیشان شود بیان میکند و تاکید دارد که والدین باید به این هشدارها توجه بیشتری داشته باشند.
عوامل خطر و محافظتکننده
قائدنیا با بیان اینکه در گرایش جوانان به مصرف مواد مخدر توجه به عوامل خطر و محافظتکننده بسیار حائز اهمیت است این عوامل را فردی، خانوادگی و اجتماعی عنوان میکند و توضیح میدهد: «هرچقدر عوامل خطر افراد بیشتر باشد گرایش آنها به مصرف مواد مخدر بیشتر است. طبیعتاً هرچقدر عوامل محافظتکننده بیشتر باشد گرایش به سمت مواد کمتر است. عزت نفس پایین فرد، شکست تحصیلی، رفتار پرخاشگرانه، هیجانپذیری و مشکلات خواب در کودکی، اختلالات روانی و بزهکاری و دوستی با افراد مصرفکننده از جمله عوامل خطر فردی محسوب میشود که باعث گرایش فرد به مصرف مواد در بزرگسالی میشود. داشتن نگرش معنوی و باورهای مذهبی، فعالیتهای ورزشی و فرهنگی بیشتر و شایستگی تحصیلی از عوامل محافظتکننده است.»
او ادامه میدهد: «والدین مصرفکننده، پیوند عاطفی ضعیف، بین والد و فرزند و خانوادههای آشفته و بزهکار جزو عوامل خطر خانوادگی محسوب میشوند. برعکس محیط خانه گرم و حمایتکننده، داشتن نظارت بدون محدودیت از عوامل محافظتکننده است. از طرفی دسترسی راحت به مواد، فقر و بیکاری از عوامل خطر اجتماعی است.»
پیشگیری؛ نقش حیاتی والدین و قوانین حیاتی
این کارشناس اولین اصل پیشگیری از اعتیاد را در انکار نکردن این تهدید اجتماعی میداند و میگوید: «اعتیاد در هر سنی، با هر شرایط خانوادگی، اقتصادی و اجتماعی ممکن است رخ دهد. در واقع باید دانش و اطلاعاتمان را افزایش دهیم؛ زیرا وقتی دانش بیشتری داشته باشیم میتوانیم پیشگیری کنیم. در مقام والد باید الگوی مناسبی برای فرزندن خود باشیم و با پرهیز از استعمال دخانیات و یا ترک آن احتمال بروز این رفتار را در فرزندان خود کاهش دهیم. بایستی عوامل خطر فرزندمان را بشناسیم. عوامل محافظتکننده را بالا ببریم. نظارت مستمر و صحیح بر عملکرد آنان داشته باشیم. ارتباط صمیمی و نزدیک با آنها برقرار کنیم و به تغییرات هشداردهنده دقت کنیم. اگر این تغییرات زیاد شد حتماً باید به حریم شخصی فرزندمان ورود کنیم.»
او میافزاید: «سیگار و دخانیات دروازه ورود به مصرف مواد در بزرگسالی است پژوهشها نشان داده است کسانی که سیگار میکشند خیلی راحتتر در بزرگسالی ادامهدهنده مصرف مواد خواهند بود. افزایش قیمت و مالیات دخانیات از جمله قلیان و سیگار، قانونمند شدن مصرف، محدود کردن مکانهای فروش و گسترش فضاهای ممنوعه مصرف از راهکارهای نظارتی و قانونی است که میتواند مانع رشد مصرف روزافزون دخانیات در کشور شود.»