رد پای توسعه در بحران آب سه شهر
سالانه حدود ۴۸۷.۵ میلیون مترمکعب آب در کشاورزی دشت مشهد مصرف میشود. در اصفهان اضافهبرداشت از منابع زیرزمینی به حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب در سال رسیده و همدان در تابستان ۱۴۰۱ در مدت کوتاهی با قطع آب و آبرسانی با تانکر روبهرو شد. در هر سه شهر طی دهههای گذشته جمعیت و مصرف افزایش پیدا کرده و برای تأمین آب سد، چاه و طرح انتقال آب به منابع قبلی اضافه شده است.
مشهد برای تأمین آب سابقهای طولانی از انتقال آب دارد؛ از آب چشمه گیلاس تا حفر چاهها و ساخت سدهای کارده و طرق و بعد سد دوستی. با این حال دشت مشهد که از سال ۱۳۴۷ ممنوعه اعلام شده بود امروز حدود شش هزار چاه دارای پروانه دارد. در اصفهان نیز تونلهای انتقال آب یکی پس از دیگری ساخته شدند اما زایندهرود همچنان با کمآبی روبهروست و برداشت از آبهای زیرزمینی ادامه دارد. همدان هم در تابستان ۱۴۰۱ در مدت کوتاهی به مرحلهای رسید که برای تأمین آب شهر تانکر از شهرهای دیگر وارد شد و بیمارستانها نیز با کمبود آب مواجه شدند.
این اعداد در نخستین نشست تخصصی «شهر و آب» مطرح شد. عباس آخوندی، محمد علایی، محمدعلی طرفه و بیتا روحی در این نشست وضعیت آب مشهد، اصفهان و همدان را بررسی کردند. بخش مهمی از بحثها درباره توسعه شهرها، افزایش جمعیت و مصرف، وضعیت کشاورزی و صنعت و تصمیمهایی بود که طی چند دهه برای تأمین آب این شهرها گرفته شده است.
عباس آخوندی با اشاره به افزایش شهرنشینی در ایران گفت رشد زیرساختها و نظام مدیریت شهر متناسب با این افزایش نبوده است. به گفته او مسائل آب، هوا، ترافیک و خدمات شهری را نمیتوان جدا از سیاستهای توسعه شهرها بررسی کرد.
او همچنین به تجربه انتقال آب اشاره کرد؛ سیاستی که در بسیاری از شهرها با افزایش مصرف دنبال شده است. تهران با وجود انتقال آب از حوضههای دیگر همچنان با مسئله تأمین آب روبهروست. اصفهان سالهاست از طرحهای انتقال آب استفاده میکند و مشهد نیز منابع مختلفی را به شبکه تأمین خود اضافه کرده اما در هر سه مورد مسئله کمبود آب باقی مانده است.
جمعیت مشهد از پیشبینیها جلو زد
محمد علایی، رئیس کمیسیون آب و محیطزیست اتاق بازرگانی خراسان رضوی، گفت تأمین آب مشهد از دوره تیموری و انتقال آب چشمه گیلاس سابقه دارد. پس از آن قناتها، چاهها و سدها به منابع آب شهر اضافه شدند.
دشت مشهد در سال ۱۳۴۷ ممنوعه اعلام شد. در آن زمان حدود ۵۰۰ حلقه چاه در این دشت وجود داشت. علایی گفت امروز تعداد چاههای دارای پروانه به حدود شش هزار حلقه رسیده است.
جمعیت نیز بیشتر از ارقامی است که در برنامههای گذشته برای مشهد پیشبینی شده بود. آخوندی گفت در مصوبه سال ۱۳۷۵ سقف جمعیت مشهد یک میلیون و ۹۵۰ هزار نفر در نظر گرفته شده بود اما جمعیت رسمی شهر اکنون حدود سهونیم میلیون نفر است. در کنار جمعیت ساکن، مشهد سالانه میزبان جمعیت زیادی از مسافران و زائران نیز هست.
مطالعات انجامشده درباره دشت مشهد رشد جمعیت، کشاورزی و صنعت را در کنار افزایش برداشت از منابع زیرزمینی از عوامل مؤثر بر وضعیت فعلی میدانند. در یکی از این مطالعات نسبت تقاضای آب به عرضه حدود ۱.۳ گزارش شده است.
کشاورزی مشهد ۴۸۷.۵ میلیون مترمکعب آب مصرف میکند
براساس ارقام ارائهشده در نشست حدود ۴۸۷.۵ میلیون مترمکعب آب در بخش کشاورزی دشت مشهد مصرف میشود. میزان تولید محصولات زراعی حدود ۹۲۳ هزار تن و بهرهوری آب در این بخش حدود ۱.۷ کیلوگرم محصول به ازای هر مترمکعب اعلام شد.
در باغداری نیز حدود ۳۶۳ هزار تن محصول تولید میشود. علایی گفت حدود ۳۰ درصد این محصولات در مراحل برداشت، حمل و عرضه از بین میروند.
او برآورد کرد با افزایش بهرهوری کشاورزی و بدون کاهش میزان تولید میتوان برداشت آب را حدود ۲۸۰ میلیون مترمکعب کاهش داد.
۴۵ میلیون مترمکعب هدررفت آب در شبکه مشهد
علایی میزان هدررفت شبکه آب مشهد را حدود ۱۸ درصد اعلام کرد؛ رقمی که معادل حدود ۴۵ میلیون مترمکعب آب است. به گفته او وضعیت هدررفت در برخی شهرهای اطراف از جمله طرقبه و شاندیز بیشتر است.
فاضلاب بخش دیگری از مسئله آب مشهد است. علایی کشفرود را «آلودهترین رود ایران» خواند و گفت حدود ۱۶۰ کیلومتر از مسیر آن آلوده شده است. او همچنین گفت در مقطعی روزانه حدود ۴۰۰ تانکر ششمترمکعبی فاضلاب در این محدوده تخلیه میشد.
به گفته او تصفیه فاضلاب میتواند بخشی از آب مورد نیاز صنعت، نیروگاه و فضای سبز را تأمین کند و مصرف آب خام در این بخشها را کاهش دهد.
۶ میلیارد دلار برای انتقال آب از دریای عمان
در کنار برنامههای کاهش مصرف، انتقال آب دریای عمان به مشهد نیز مطرح است. علایی گفت انتقال حدود ۱۲۰ میلیون مترمکعب آب به حدود شش میلیارد دلار سرمایهگذاری نیاز دارد و قیمت تمامشده هر مترمکعب آب پس از رسیدن به مشهد ممکن است به حدود شش یورو برسد.
او این رقم را با ظرفیت کاهش مصرف در دشت مقایسه کرد. براساس اعداد ارائهشده در نشست تنها در بخش کشاورزی امکان کاهش حدود ۲۸۰ میلیون مترمکعب برداشت مطرح است. حدود ۴۵ میلیون مترمکعب نیز در شبکه آب هدر میرود و استفاده از پساب میتواند بخشی از مصرف صنایع، نیروگاهها و فضای سبز را پوشش دهد.
اصفهان؛ ۴۰۰ میلیون مترمکعب اضافهبرداشت
محمدعلی طرفه، مدیرعامل و رئیس اسبق هیئتمدیره آب منطقهای اصفهان، مصرف آب شرب اصفهان بزرگ را حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب در سال اعلام کرد که بخش اصلی آن از زایندهرود تأمین میشود.
در منابع زیرزمینی شرایط متفاوت است. به گفته طرفه سالانه حدود یک میلیارد و ۸۰۰ میلیون مترمکعب آب از منابع زیرزمینی استان برداشت میشود که حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب آن اضافهبرداشت است.
افت سطح آبهای زیرزمینی در سالهای گذشته یکی از عوامل تشدید فرونشست در دشتهای استان بوده است.
طرفه گفت تونل اول کوهرنگ از سال ۱۳۳۲ وارد مدار شد و حدود ۲۹۳ میلیون مترمکعب آب انتقال داد. پس از آن تونل دوم و چشمه لنگان به منابع اضافه شدند و طرحهایی مانند کوهرنگ ۳ و بهشتآباد نیز در برنامه قرار گرفتند.
در همین دوره مصارف آب نیز افزایش یافت. جمعیت شهرها بیشتر شد، صنایع توسعه پیدا کردند و برداشت در بالادست افزایش یافت. به گفته طرفه بخشی از منابعی که قرار بود برای این مصارف تأمین شود در موعد پیشبینیشده در دسترس قرار نگرفت و بخشی از کمبود از سهم کشاورزی و محیطزیست جبران شد.
۵۰ تا ۶۰ میلیون مترمکعب پساب برای صنعت
طرفه گفت اکنون حدود ۵۰ تا ۶۰ میلیون مترمکعب پساب در صنایع اصفهان استفاده میشود. با تکمیل طرحهای موجود میتوان میزان استفاده صنایع از آب خام سطحی و زیرزمینی را کاهش داد.
در مصرف شهری نیز امکان کاهش وجود دارد. به گفته او سرانه مصرف روزانه در برخی مناطق بیش از ۲۰۰ لیتر است و با اصلاح تجهیزات، بازچرخانی و تفکیک مصارف میتوان آن را به کمتر از ۱۵۰ لیتر رساند.
او تأکید کرد بررسی آب نباید بعد از تصویب و اجرای پروژههای توسعهای انجام شود. میزان آب موجود باید هنگام تصمیمگیری درباره استقرار جمعیت، شهرکها و صنایع در نظر گرفته شود.
همدان؛ از کمبود آب تا ورود تانکرها
بیتا روحی، رئیس کمیته بازسازی و بازتوانی کمیسیون پیشگیری و مدیریت بحران کلانشهرهای کشور، از تجربه تابستان ۱۴۰۱ همدان گفت. به گفته او وضعیت آب شهر در مدت کوتاهی تغییر کرد و کمبود منابع به قطع آب رسید.
تانکرهایی از شهرهای دیگر برای آبرسانی وارد همدان شدند و بیمارستانها نیز با کمبود آب مواجه شدند.
روحی گفت کاهش بارندگی تنها عامل این اتفاق نبود. رشد جمعیت، محدودیت منابع، وضعیت زیرساختها، تأخیر در اجرای پروژهها و نحوه تصمیمگیری دستگاهها نیز در بحران آب همدان نقش داشتند.
پنج رودخانه از همدان عبور میکنند که مجموع طول آنها حدود ۶۳ کیلومتر است. به گفته روحی حدود ۴۰ کیلومتر از مسیر این رودخانهها سرپوشیده شده است.
قناتهای قدیمی نیز در زیر بافت شهر قرار دارند. حدود ۱۸۰ قنات در بررسیهای انجامشده مطالعه شدهاند. ساختوساز، گودبرداری و ایجاد طبقات زیرزمین در برخی نقاط مسیر قناتها را تغییر داده یا قطع کرده است.
در بعضی ساختمانها آب وارد زیرزمین و پارکینگ شده و در نقاطی نیز مسئله نشست مطرح است. برای شناسایی مسیر قناتها نقشههای قدیمی شهر بررسی شده و در بخشی از بافت مرکزی حدود ۵۷۰ ملک از نظر قنات، آبگرفتگی و نشست پایش شدهاند.
شکست یک خط و قطع آب ۳۰ درصد همدان
شبکه آب همدان پیش از بحران ۱۴۰۱ نیز سابقه آسیب جدی داشته است. روحی گفت در سال ۱۳۹۶ شکست یکی از خطوط باعث شد حدود ۳۰ درصد شهر برای مدتی آب نداشته باشد.
پس از بحران ۱۴۰۱ شناسایی چاهها و منابع اضطراری، تأمین تانکر برای مراکز حساس و بررسی منابع جایگزین در برنامه قرار گرفت. روحی گفت ضوابط ساختوساز، فضای سبز و زیرساختهای شهری نیز باید با وضعیت منابع آب هماهنگ شوند.
چه کسی باید جلوی توسعه بدون آب را بگیرد؟
در بخش پایانی نشست درباره مسئولیت دستگاهها در تصویب طرحهای توسعه بحث شد. یک دیدگاه این بود که شرکتهای آب منطقهای مسئول تعیین محل استقرار جمعیت نیستند و این موضوع باید در آمایش سرزمین تعیین شود.
علایی گفت دستگاههای آب و محیطزیست باید بتوانند با طرحهایی که منابع کافی برای آنها وجود ندارد مخالفت کنند. به گفته او نمیتوان ابتدا شهرک یا صنعت را ایجاد کرد و بعد از دستگاه مسئول آب خواست برای آن منبع تأمین کند.
طرفه نیز گفت بخشی از مشکلات موجود نتیجه تصمیمهایی است که دستگاههای مختلف جدا از یکدیگر گرفتهاند و آب، شهرسازی، محیطزیست و زیرساخت باید پیش از اجرای پروژه درباره ظرفیت منطقه تصمیم بگیرند.
روحی نیز با اشاره به تجربه همدان گفت نبود هماهنگی میان آب منطقهای، آبفا، شهرداری و دیگر دستگاهها در مدیریت آب شهری اثرگذار بوده است.
در مشهد حدود ۴۸۷.۵ میلیون مترمکعب آب در کشاورزی مصرف میشود و در همان دشت امکان کاهش قابل توجه برداشت مطرح است. اصفهان سالانه حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب اضافهبرداشت از منابع زیرزمینی دارد و همدان تجربه قطع آب و آبرسانی با تانکر را پشت سر گذاشته است. در هر سه شهر بحث بر سر یک تصمیم قدیمی همچنان ادامه دارد؛ توسعه شهر، صنعت و کشاورزی تا چه اندازه باید به آبی که واقعاً در دسترس است وابسته باشد؟