ورود فیلترشکن به سبد هزینه خانوار؛ استمرار حضور کاربران ایرانی در پلتفرم‌های بین‌المللی
داده‌های یک سامانه تحلیل داده و سوشال لیسنینگ ایرانی نشان می‌دهد که هزینه خرید فیلترشکن به سبد هزینه خانوار وارد شده و هزینه خرید آن در دوره‌های قطعی اینترنت به شدت افزایش داشته است.
دیتاک، سامانه سوشال لیسنینگ و تحلیل داده در حوزه پایش و تحلیل کسب و کارها در شبکه‌های اجتماعی در گزارش سالانه خود با عنوان «سال بقا» رفتار کاربران ایرانی در سال ۱۴۰۴ و بهار ۱۴۰۵ را در پنج حوزه شبکه‌های اجتماعی، تجارت اجتماعی، کمپین‌های بازاریابی، بازار فیلترشکن و عملکرد بانکها در بحران بررسی کرده است.
سه‌شنبه 17 شهریور نشست «روایت داده‌ها» با بهانه انتشار گزارش سالانه «دیتاک» برگزار شد تا رفتار کاربران ایرانی را در سایه جنگ و قطعی اینترنت برمبنای بیش از دو میلیارد محتوا را بررسی کند. این داده‌ها به تازگی توسط این شرکت در قالب یک گزارش سالانه منتشر شده است و به موضوعاتی مثل قطعی اینترنت، فروشگاههای اینستاگرامی، فعالیتهای تبلیغاتی برندها، برآورد مصرف و هزینه فیلترشکنها و وضعیت بانکها در افکار عمومی و نکاتی دیگر پرداخته است.
به گزارش پیوست، حامد بیدی، مدیرعامل سایت «کارزار» با اشاره به جمع‌آوری بیش از ۲ میلیارد داده و انتشار آن در قالب گزارش سالانه دیتاک گفت: «فارغ از اینکه انتشار چنین گزارشی از سوی شرکتی که وظیفه رسمی برای انجام این کار ندارد، نوعی کنشگری داده است، باید از انتشار آن استقبال کرد. چراکه این گزارش، می‌تواند در کنار اعداد و آمار دیگری که گاهی مطرح می‌شوند، تصویر دقیق‌تری از جامعه ارائه دهد. بخش قابل توجهی از این گزارش به قطع اینترنت و آسیب‌های ناشی از آن، به‌ویژه در یک سال و سه ماه گذشته، اختصاص دارد و نشان می‌دهد این اتفاق چه پیامدهایی برای جامعه ایجاد کرده است.»
بیدی با اشاره به اینکه در سال‌های اخیر کارزارهای مختلفی مرتبط با اینترنت در این پلتفرم ایجاد شده، اضافه کرد: «همچنان رکورد بیشترین امضای یک کارزار در نزدیک به ۱۰ سال فعالیت این پلتفرم، مربوط به کارزار مخالفت با طرح صیانت است که در سال ۱۴۰۰ بیش از یک میلیون و ۱۹۷ هزار امضا جمع کرد.»
ه گفته مدیر عامل کارزار یکی از داغ‌ترین و پرامضاترین مطالبات در طول دو جنگ اخیر، موضوع اینترنت بوده است. از همین‌رو او تاکید کرد: «در شرایطی که مردم حتی از نظر جانی امنیت ندارند، یکی از پرامضاترین کارزارها به اعتراض نسبت به قطع اینترنت است، این موضوع یک سیگنال جدی درباره خشم جامعه است. داده‌های دیتاک می‌تواند نشان دهد چرا مردم تا این اندازه از قطع اینترنت عصبانی هستند.»
او با اشاره به پیامدهای اقتصادی قطع اینترنت اضافه کرد: «به نظر می‌رسد ما در یک سال و اندی گذشته با دو نوع جنگ، داخلی و خارجی، مواجه بوده‌ایم که در بخش داخلی، قطع اینترنت به شکل ویژه‌ای خودش را نشان داده است. بسیاری از افراد در نتیجه این وضعیت شغل خود را از دست داده‌اند و این مساله می‌تواند به صورت دومینویی پیامدهای اقتصادی و اجتماعی دیگری ایجاد کند. به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، حتی اگر قطع اینترنت در شرایط بحران ضروری تلقی شود، حاکمیت می‌توانست این اقدام را با مدل و شیوه دیگری اجرا کند.»
مدیرعامل کارزار در ادامه به نقش اینستاگرام در اشتغال‌زایی اشاره کرد و گفت: «فقیرترین استان‌های کشور از جمله مناطقی هستند که میزان قابل توجهی از فروشندگان و کسب‌وکارهایشان از روش فروش در اینستاگرام استفاده می‌کنند. اینستاگرام فقط پلتفرمی نیست که به دلیل انتشار یک ویدئو یا نگرانی درباره استفاده سیاسی از آن، درباره مسدودسازی‌اش تصمیم گرفته شود. این پلتفرم در بخش‌هایی از کشور در حال انجام کاری برای اشتغال‌زایی است که دولت نتوانسته انجام دهد و مردم به شکل کاملا مردمی از آن برای ایجاد درآمد استفاده می‌کنند.زمانی صحبت از سیاست‌گذاری برای مهاجرت مردم به پلتفرم‌های داخلی بود. اما حتی اگر فرض کنیم این مهاجرت اتفاق بیفتد، آیا اینکه همه مردم فقط روی پلتفرم‌های داخلی فعالیت کنند، واقعا ایده‌آل است؟ آیا اینکه درها را کاملا ببندیم و خودمان را از دنیا جدا کنیم، رویکرد درستی است؟»
حامد حمزه‌پور، مدیر محصول دیتاک، نیز در بخشی دیگر از این نشست به توضیح جزئیات این گزارش پرداخت. او با تاکید بر اینکه قطع اینترنت، کالبد اقتصاد دیجیتال را نابود می‌کند، گفت: «تجارت اجتماعی نیمی از تجارت الکترونیکی ایران را تشکیل می‌دهد و یکی از متضررترین بخش‌ها در این دوران بود. حجم داده‌های سالانه دیتاک ۲.۵ میلیارد است اما امسال به دلیل قطعی مکرر اینترنت این عدد به ۲ میلیارد کاهش یافت. در دوران قطعی اینترنت، پلتفرم بله به دلیل کاربردی بودن بیشترین رشد را داشت و روبیکا با استراتژی سرگرمی در جایگاه بعدی قرار گرفت. پلتفرم ایتا نیز به دلیل مسدود کردن ثبت‌نام کاربران جدید کمترین جذب را داشت. با این حال حدود ۹۶ درصد فروشگاههای اینستاگرامی به پلتفرم‌های داخلی نرفتند.» حمزه‌پور دلیل این موضوع را الگوریتم اینستاگرام دانست که به افراد خلاق اجازه دیده شدن می‌دهد در حالی که پلتفرم‌های داخلی چنین قابلیتی ندارند. مدیر محصول دیتاک با استناد به آمارهایی از وضعیت دسترسی به شبکه در گزارش دیتاک، گفت: «کاربران در مجموع ۱۱۶ روز اینترنت نداشته‌اند. این یعنی از هر چهار روز یک روز قطعی کامل تجربه شد.»
حمزه‌پور همچنین واژه اینترنت بین‌الملل را ترکیب بی‌معنایی دانست و تاکید کرد که اینترنت یک شبکه ارتباطی جهانی است و ما یا به آن دسترسی داریم یا نداریم.
داده‌های گزارش دیتاک از پایش بیش از ۲ میلیارد محتوا در بیش از ۱۰ بستر آنلاین، آمارهای رسمی و داده‌های مراکز نظرسنجی از جمله ایسپا گردآوری شده است. در ســـال 1404 و بهار ،1405 ایرانیان در مجموع ۱۱۶ روز با قطعی اینترنت مواجه شـــدند که اوج آن، با شـــروع جنگ در اسفند 1404 رقم خورد. این مقطع، آغازگر ۸۸ روز خاموشی مداوم و پیوسته بود؛ به گزارش نت بلاکس این بازه، طولانی ترین خاموشی پیوسته اینترنت در مقیاس ملی بوده که تاکنون برای یک کشور ثبت شده است. به گفته وزارت ارتباطات، خسارت این خاموشی‌ها، روزانه بسته به دامنه محاسبه، از حدود 500 میلیارد تومان در هسته اقتصاد دیجیتال تا 5 هزار میلیارد تومان در کل اقتصاد برآورد می شود.
ورود فیلترشکن به سبد هزینه خانوار
زمانی که دسترســـی های مستقیم محدود شـــد، بازار ابزارهای واسطه رونق گرفت. فیلترشـــکن در این 15 ماه از یک ابزار جانبی و اغلب رایگان، به کالایی تبدیل شـــد که قیمت آن را نســـبت عرضه و تقاضا تعیین می کند. فیلترشکن برای بسیاری، به یکی از اقلام ثابت هزینه‌های خانوار تبدیل شده است. طبق این گزارش قیمت فیلترشکن در اوج دوره خاموشی نسبت به بهار 1404، 34 برابر شد. برآورد دیتاک نشان می‌دهد یک بسته فیلترشکن به حجم 30 گیگ پیش از اسفند 1404 حدود 50 هزار تومان بود، اما این هزینه در اوج دوره خاموشی به یازده میلیون و 700 هزار تومان و بعد از وصل مجدد به 240 هزار تومان رسید. گزارش این مرکز نشان می‌دهد در این دوره‌ها ﻗﯿﻤﺖ یک گیگ فیلترشکن تقریبا برابر با یک نان بربری دارد و این یعنی ﻓﯿﻠﺘﺮشکن به یکی از اقلام ثابت در سبد هزینه خانوارهای شهری تبدیل شده است. در این دوره دسترسی به اینترنت بین‌الملل به نیازی پر هزینه برای جامعه تبدیل شد؛ تاجایی که خرید یک بسته فیلترشکن 30 گیگابایتی در اوج خاموشی معادل بیش از 20 روز کار با حداقل دستمزد بود.
برآورد بازار ۶۱ تا ۱۶۴ همتی فیلترشکن
دیتاک در ادامه با تحلیل بیش از 125 هزار محتوای کانال‌های تلگرامی فروش فیلترشکن و استفاده از داده‌های نظرسنجی ایسپا، تغییرات قیمت و اندازه بازار فیلترشکنها را تخمین زده است.براساس این گزارش، ۷۵ درصد کاربران ایرانی از فیلترشکن استفاده می‌کنند و دست‌کم یک‌سوم کاربران فیلترشکن برای آن پول پرداخت می‌کنند. طبق گزارش دیتاک در طولانی‌ترین دوره قطعی، متوسط هزینه هر گیگابایت فیلترشکن به ۳۹۰ هزار تومان رسیده و در برخی موارد قیمت‌هایی تا ۲ میلیون تومان برای هر گیگ نیز مشاهده شده است. پس از اتصال مجدد اینترنت نیز قیمت‌ها حدود ۴.۸ برابر ابتدای دوره باقی مانده‌اند. دیتاک اندازه سالانه بازار فیلترشکن را بیش از ۳۰ هزار میلیارد تومان محاسبه کرده و در سناریوهای دیگر، اندازه بازار را بین ۶۱ تا ۱۶۴ همت برآورد کرده است.
ﻣﯿزان ﺗﻮجه به دلار کمتر از ﻓﯿﻠﺘﺮشکن
در بازه 15 ماهه بررسی شده در این گزارش، در مجموع 30 میلیارد بازدید از محتوای مربوط به فیلترشکنها در همین بازه زمانی ثبت شده است با این حال اما داده‌ها نشان می‌دهد که در دوره‌های جهش نرخ ارز، ﻣﯿزان توجه عمومی به دلار از ﻓﯿﻠﺘﺮشکن پیشی می‌گیرد. این گزارش نشان می‌دهد از هر چهار کاربر ایرانی، سه نفر از فیلترشکن استفاده می‌کنند؛ این یعنی آمار استفاده از فیلترشکن به 75 درصد رسیده است. علاوه بر این از هر سه کاربر یک نفر برای آن هزینه می‌کند.
استمرار حضور کاربران ایرانی در پلتفرم‌های بین‌المللی
تحلیل داده های این پایش نشان می دهد که میانگین تعداد حسابهای فعال در شبکه‌های اجتماعی، در مقایسه با آمار سال ،140۳ رشدی دو برابری داشته است. کاربران بسترهای بین‌المللی را رها نکردند؛ بلکه به ضرورت بسترهای داخلی را نیز به سبد شبکه های اجتماعی خود اضافه کردند. علی رغم قطعی های طولانی، اینستاگرام جایگاه خود را تاحدودی بازیابی کرده، اما دیگر بی‌رقیب نیست. باید دید آیا ترجیحات کاربران در ماه های آینده، فاصله معنادار گذشته با بسترهای نظیر روبیکا و بله را بازتولید خواهد کرد؟ برای کســـب وکارها، این یافته یک پیام روشـــن دارد: تمرکز انحصاری بر یک بســـتر، دیگر به معنای دسترســـی به تمام مخاطبان نیســـت؛ استراتژی حضور باید چند سکویی باشد
۸۱ درصد فروشگاه های اینستاگرامی در ۱۰ استان
یکی از یافته‌های گزارش دیتاک این است که محدودیت دسترسی به شبکه‌های اجتماعی خارجی الزاما به مهاجرت کاربران از این پلتفرم‌ها منجر نشده است و میانگین تعداد حسابهای فعال هر کاربر ایرانی از ۱.۵ حساب در سال ۱۴۰۳ به ۳ حساب در بهار ۱۴۰۵ رسیده است. دیتاک این تغییر را نتیجه اضافه شدن شبکه‌های داخلی به سبد مصرف کاربران در کنار ادامه استفاده از شبکه‌های بین‌المللی می‌داند. براساس محاسبات دیتاک، در دوره مورد بررسی، بله ۲۷۰ درصد، روبیکا ۵۰ درصد و ایتا ۲۶ درصد رشد کرده‌اند. دیتاک بخشی از تفاوت رشد آنها را به نوع خدمات و ظرفیت زیرساختی پلتفرم‌ها در دوره افزایش تقاضا مرتبط می‌داند.
علاوه بر این طبق گزارش دیتاک 33.5 درصد فروشگاههای اینستاگرانی در تهران، هشت درصد در گیلان، 7.1 درصد در خراسان رضوی، 5.9 درصد در اصفهان، 5.8 درصد در مازندران، 4.9 درصد در فارس، 4.6 درصد در البرز، 3.9 درصد در هرمزگان، 3.7 درصد در آذربایجان شرقی و 3.4 درصد در آذربایجان غربی فعالیت می‌کنند. سهم فروشگاههای فعال در اواخر خرداد 1404 و پیش از قطعی اینترنت به اوج خود در کل دوره گزارش رسید. فروشگاههای فعال اینستاگرامی پس از قطعی خرداد ۱۴۰۴ ظرف یک هفته به ۸۶ درصد ظرفیت اوج خود برگشت و پس از قطعی ۸۸ روزه، تا پایان دوره گزارش به حدود 59 درصد رسیده است.
نرخ بازگشت فروشگاه های اینستاگرامی پس از دوره‌های قطعی اینترنت
در جریان قطعی هشت روزه اینترنت در خرداد 1404، پس از رفع قطعی بیش از 80 درصد فروشگاههای اینستاگرامی به کارشان ادامه دادند، اما این آمار بعد از قطعی 20 روزه در دی و بهمن 1404 تا 9 اسفند 1404 حدود 50 درصد و بعد از قطعی 88 روزه ( از اسفند 1404 تا بهار 1405) تا پایان گزارش کمتر از 60 درصد برآورد شده است. در مجموع با توجه به نرخ بازدید می‌توان گفت سرعت بازگشت مخاطبان به اینستاگرام، از فروشگاه های اینستاگرامی بیشتر است.
داده‌های دیتاک همچنین نشان می‌دهد تنها ۴.۲ درصد فروشگاههای فعال اینستاگرامی، حضور همزمان در پلتفرم‌های داخلی را در پروفایل خود اعلام کرده‌اند؛ هرچند پس از اتصال مجدد اینترنت در خرداد ۱۴۰۵، درج آدرس پلتفرم‌های داخلی در پروفایل این کسب‌وکارها افزایش پیدا کرده است.
دیتاک در بخش دیگری از گزارش، کمپین‌های بیش از ۱۰۰ برند در حوزه‌هایی از تجارت الکترونیکی و فین‌تک تا مخابرات و VOD را بررسی کرده است. طبق این گزارش، سه شاخص تعداد برندهای فعال، حجم محتوای منتشرشده و میزان بازدید محتوای کمپین‌های فروش و بازاریابی، همگی کاهش بیش از ۴۰ درصدی نسبت به سال ۱۴۰۳ نشان می‌دهند. علاوه بر این از هـــر ۱۰۰ فروشـــگاه فعـــال اینســـتاگرامی دســـت کم ۴ مـــورد، حضـــور بسترهای داخلی را به عنوان بخشی از استراتژی خود انتخاب کرده اند. اتصـــال مجـــدد اینترنـــت در خرداد 1405 با جهش درج آدرس بســـترهای داخلی در پروفایل فروشـــگاه های اینســـتاگرامی همراه بـــود. نیمی از کل تغییرات ثبت شـــده در این بازه 15 ماهه، در همین مقطع رخ داده است. این اقدام واکنشی برای کاهش ریسک های ارتباطی و حفظ مشتری در شرایط ناپایدار ارزیابی می شود. بیش از 61 درصد فروشگاههای اینستاگرامی پلتفرم بله را انتخاب کردند.