انفجار در منطقه سفید
محمدرضا شالبافان، مدیرکل دفتر سلامت روان وزارت بهداشت به آتیهآنلاین میگوید: «نظام سلامت از طریق فعالیت ۱۰۵ مرکز خدمات روانی «سراج» و هماهنگی بین دانشگاههای علوم پزشکی تلاش میکند با جایگزینی سریع خدمات، مانع از توقف درمان بیماران اعصاب و روان شود.»
زمزمههای پایان جنگ به گوش میرسد اما آثار تخریب آن بر چهره شهرها مانده است. حالا بعد از چهل روز، اعلام دو هفته آتش بس، قرار است آرامش را برگرداند؛ آرامشی که موشکها از خیابانها و خانهها و تخت بیماران اعصاب و روان در بیمارستانها گرفتند.
تعداد مراکز درمانی و بیمارستانی که در جنگ رمضان مورد حمله دشمن قرار گرفتند زیاد است؛ ۱۲ بیمارستان بزرگ به طور کامل از مدار خدمترسانی خارج شدهاند. بیش از ۳۶۰ مرکز درمانی، بهداشتی، آموزشی و تحقیقاتی در سراسر کشور آسیب دیدهاند. اینها جنایت جنگی بود که سفیر ایران در ژنو در نامهای رسمی به دبیرکل سازمان بهداشت جهانی (WHO)، ضمن ارائه این آمار، نسبت به هدف قرار گرفتن عمدی مراکز غیرنظامی و درمانی هشدار داد و این اقدامات را نقض صریح قوانین بینالمللی و حقوق بشردوستانه اعلام کرد.
محمدرضا شالبافان، مدیر کل دفتر سلامت روان وزارت بهداشت به آتیهآنلاین میگوید: «نظام سلامت کشور در تلاش است با جایگزینی سریع خدمات در مراکز سالم، مانع از توقف درمان بیماران شود.» اما بازسازی زیرساختهای تخریبشده زمانبر و دشوار خواهد بود. علاوه بر تخریب فیزیکی، براساس گزارشها بسیاری از بیماران به دلیل موج انفجار و تخریب دیوارها، دچار شوکهای عصبی شدید شده و نیاز به مداخلات روانپزشکی فوری پیدا کردهاند.
در این میان بیماران اعصاب و روان باید علاوه بر مشکلات خود با اضطرابهای ویرانگر ناشی از بمبارانها و جابهجاییهای اضطراری نیز دستوپنجه نرم کنند. مدیرکل دفتر سلامت روان وزارت بهداشت میگوید: «در شرایط بحرانی و جنگی، سطح استرس در جامعه بالا میرود و افراد مختلفی در معرض آسیب قرار میگیرند. در این میان، گروههای پرخطری وجود دارند که باید مورد توجه ویژه قرار گیرند. یکی از این گروهها، افرادی هستند که سابقه قبلی بیماری روانپزشکی دارند و یا در مراکز روانی بستریاند.»
بهطور معمول این افراد به دو دسته تقسیم میشوند: «بیماران با اختلالات شدید روانپزشکی شامل اسکیزوفرنیا، اختلال دو قطبی و مشکلات شدید خلقی و بیماران با اختلالات معمول شامل افرادی که با افسردگی، اضطراب و سایر مشکلات مشابه روبهرو هستند.»
شبی که «دلآرام سینا» ناآرام شد
حوالی ساعت ۲۳ شامگاه نهم فروردینماه ۱۴۰۵، در حالی که خیابان فدائیان اسلام تهران در سکوت شبانه فرو رفته بود، انفجاری مهیب لرزه بر اندام بیمارستان روانپزشکی دلآرام سینا انداخت. موج این انفجار، باعث شکستگی گسترده شیشهها، تخریب پنجرهها و آسیب جدی به دیوارهای این مرکز درمانی شد. محمد عسگری، رئیس بیمارستان دلآرام سینا، با اشاره به موقعیت مکانی بیمارستان به مهر گفت: «این مرکز در منطقهای کاملاً مسکونی و درمانی قرار دارد و هیچ کاربری نظامی در اطراف آن وجود نداشته است.»
به گفته او «به دلیل بازه زمانی تعطیلات نوروز، بیمارستان با نیمی از ظرفیت فعالیت میکرد و بیماران در ضلع مقابل محل انفجار مستقر بودند، به همین دلیل هیچیک از بیماران و پرسنل آسیب جانی ندیدند. اگر این اتفاق در ساعات اداری رخ میداد، به دلیل حضور پرسنل اداری در بخشهای آسیبدیده، فاجعهای انسانی رقم میخورد.»
تخلیه اضطراری و انتقال بیماران
چندین بیمارستان روانی در کشور آسیب دیدند. مدیر کل دفتر سلامت روان توضیح میدهد: «متأسفانه حتی بیمارستانهایی که گمان میرفت در مناطق امن هستند نیز با آسیبهای غیرمنتظرهای مواجه شدند. دل آرام سینا هم یکی از آنها بود.»
بلافاصله پس از وقوع حادثه و به دلیل تخریبهای گسترده، ادامه فعالیت در بیمارستان دل آرام سینا غیرممکن و دستور تخلیه کامل صادر شد. شیرمحمدی، مدیر این مرکز درمانی، درباره سرنوشت بیماران توضیح میدهد: «بخشی از بیماران که شرایط ترخیص سرپایی داشتند، به خانههایشان فرستاده شدند و سایرین در یک جابهجایی شبانه و فوری به بیمارستانهای روانپزشکی روزبه و رازی منتقل شدند. همچنین تهمیداتی اندیشیده شد تا بخشهایی از بیمارستان پارسا به طور موقت در اختیار کادر درمان دلآرام سینا قرار گیرد تا روند درمان بیماران قطع نشود.»
براساس اعلام شالبافان نگرانیهایی درباره نگهداری بیماران اعصاب و روان در منزل وجود دارد: «مواردی مانند قطع دارو و عدم دسترسی به پزشک، محدودیت ساعت کاری داروخانهها یا جابهجایی محل زندگی بیماران میتواند روند درمان را به خطر بیندازد. خوشبختانه در سراسر کشور، نظام سلامت در بخشهای دولتی و خصوصی خدمات خود را تعطیل نکرد و حتی در ایام نوروز فعالیتها ادامه یافت.»
دیوارهای فروریخته و شیشههای شکسته و گفتههای مسئولان، خبر میدهد که بازسازی کامل این مرکز درمانی و بازگشت آن به چرخه خدماترسانی دستکم پنج تا شش ماه زمان خواهد برد.
از اهواز تا تهران؛ جراحت بر پیکر مراکز اعصاب و روان
واقعه بیمارستان دلآرام سینا تنها مورد نبود و پیش از آن نیز در 21 اسفندماه بیمارستان بوستان واقع در ساحلی گلستان اهواز (محل نگهداری بیماران اعصاب و روان جنگ تحمیلی) دچار آسیب جدی شد. همچنین امیرحسین جعفری، رئیس بیمارستان روانپزشکی روزبه به ایسنا گفته است: «بسیاری از نهادهای اجتماعی و خدمترسان در جریان جنگ تحمیلی رمضان دچار آسیب شدند که یکی از این آسیبها به بیمارستان روانپزشکی روزبه وارد شد.»
به گفته شالبافان بعد از وقوع این حوادث، در تهران هماهنگیهای خوبی بین دانشگاههای علوم پزشکی شکل گرفت و بیمارستانها یار و همکار هم بودند. در شهرستانها به دلیل کمبود مراکز درمانی، این دشواریها بیشتر بود اما خوشبختانه کمبود خاصی گزارش نشده است.
حملات متعدد به مراکز درمانی در سراسر کشور، صدای اعتراض جامعه پزشکی و مسئولان را بلند کرد. آنها با صدور بیانیهها و نامههای متعدد تلاش کردند ابعاد جنایت متجاوزان را برای جامعه جهانی روشن کنند. رئیس جامعه پزشکان متخصص داخلی ایران درباره این حملات گفت: «حمله به بیمارستانها، تنها تخریب یک ساختمان نیست، بلکه به معنای هدفگیری مستقیم جان بیمارانی است که در اوج آسیبپذیری، قربانی بیواسطه خشونت نظامی میشوند.»
شالبافان تاکید میکند: «شرایط جنگی عادی نیست و از افراد انتظار نمیرود که با آن عادی برخورد کنند. طبیعی است که افراد دچار اضطراب شوند. نباید آنها را سرزنش کرد، چون حس ترسو بودن هم به اضطرابشان اضافه میشود. به جز کسانی که در آسایشگاههای روانی بستریاند، این افراد هم احتمال دچار شدن به اختلالات روانی را دارند. معمولاً با پایان جنگ، اگر این علائم برطرف شود، نیاز به مداخله خاصی نیست.»
دفتر سلامت روان وزارت بهداشت دستورالعملها و راهکارهایی را در چند سطح به مردم پیشنهاد میکند: «خودمراقبتی یعنی استفاده از محتواهای آموزشی برای مدیریت استرس، تکنیکهای آرامسازی، مدیریت خواب و تلاش برای بازگشت به روتین عادی زندگی. همچنین برای شرایط بحرانی خطوط تلفنی برقراری ارتباط از طریق تماس با شماره ۱۹۰را در نظر گرفتیم.»
به گفته او این خطوط در طول جنگ بسیار فعال بودند و در ماههای آینده نیز پاسخگو خواهند بود. ممکن است عدهای به مشاورههای بیشتری احتیاج داشته باشند.
شالبافان این خدمات را برای راهنماییهای کوتاهمدت مناسب میداند: «اگر نیاز به درمان طولانیتر یا دارویی باشد، تعداد پنج هزار و ۷۵۷ مرکز جامع سلامت در سطح کشور وجود دارد که دارای روانشناس و پزشک آموزشدیده هستند. همچنین در سطح بالاتر، ۱۰۵ مرکز خدمات روانی «سراج» در کشور فعال هستند که تیمهای تخصصی شامل روانپزشک، روانشناس و مددکار اجتماعی در آنها حضور دارند و در صورت نیاز به بستری، ارجاع به بخشهای روانپزشکی بیمارستانها انجام میشود.»
همچنین رئیس بیمارستان روانپزشکی دلآرام سینا بر فعالیتهای این مرکز در همه شرایط بحرانی از جمله کرونا، کمبود آب و برق و حتی شرایط جنگی تأکید کرد و گفت: «در وضعیت فعلی با توجه به افزایش اضطراب و استرس در جامعه، نیاز به خدمات روانپزشکی بیش از گذشته است و کادر درمان بدون وقفه در حال خدمترسانی هستند.»
حفاظت از مراکز درمانی، بهویژه بیمارستانهای اعصاب و روان که مأمن حساسترین گروههای نیازمند به کمک در جامعه هستند، ضرورتی انسانی و اخلاقی است. تخریب فیزیکی این مراکز تنها به معنای از دست رفتن تختهای بیمارستانی نیست، بلکه به معنای فروپاشی احساس امنیت در بیمارانی است که برای بهبود، بیش از هر چیز به آرامش نیاز دارند.