وقتی سکوت خطرناک‌تر از سؤال پرسیدن است؛ چرا باید روایت خودکشی را تغییر دهیم؟
خودکشی همچنان یکی از جدی‌ترین چالش‌های سلامت روان در جهان است. شناسایی به‌موقع نشانه‌های خطر، گفت‌وگوی درست با فرد در بحران و دسترسی سریع به خدمات تخصصی می‌تواند در پیشگیری از بسیاری از موارد مؤثر باشد.
به گزارش آتیه‌آنلاین، بر اساس اعلام سازمان جهانی بهداشت، سالانه حدود ۷۰۰ هزار نفر در جهان بر اثر خودکشی جان خود را از دست می‌دهند و بخش عمده این موارد در کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط رخ می‌دهد.
در ایران نیز همزمان با روز جهانی پیشگیری از خودکشی، موضوع فقط به ارائه آمار محدود نمانده و متخصصان بر یک تغییر اساسی در مواجهه اجتماعی با این پدیده تأکید کرده‌اند: عبور از سکوت، سرزنش و قضاوت و رسیدن به گفت‌وگویی مسئولانه.
فهیمه فتحعلی‌لواسانی، روانشناس بالینی و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران، با اشاره به شعار روز جهانی پیشگیری از خودکشی در بازه ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶ با عنوان «تغییر روایت درباره خودکشی»، معتقد است خانواده، دوستان، محیط کار، دانشگاه و رسانه‌ها همگی بخشی از شبکه پیشگیری هستند.
یک جدول برای شناخت موقعیت‌های پرخطر
| موقعیت | واکنش مناسب |
|---|---|
| فرد از ناامیدی و رنج شدید صحبت می‌کند | شنیدن بدون قضاوت و جدی گرفتن صحبت‌ها |
| فرد درباره آسیب‌زدن به خود حرف می‌زند | پرسش مستقیم و آرام درباره افکار خودکشی |
| فرد برنامه، زمان یا ابزار مشخص دارد | تنها نگذاشتن فرد و درخواست کمک تخصصی فوری |
| بحران اولیه فروکش کرده است | ادامه حمایت و پیگیری وضعیت روانی |
یکی از باورهای رایج این است که سؤال کردن مستقیم درباره خودکشی ممکن است فرد را به سمت این رفتار سوق دهد. این روانشناس این تصور را نادرست می‌داند و تأکید می‌کند که پرسش صریح و محترمانه می‌تواند به فرد نشان دهد که رنج او دیده و شنیده شده است.
اما گفت‌وگو به معنای نصیحت کردن نیست. جمله‌هایی مانند «قوی باش»، «مشکل آن‌قدرها هم بزرگ نیست» یا تلاش برای کوچک جلوه دادن رنج فرد، ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد. آنچه اهمیت دارد، شنیدن بدون قضاوت و ایجاد مسیری امن برای دسترسی به متخصص است.
وقتی بحران از مرحله گفت‌وگو عبور می‌کند
به گفته این متخصص، اگر فرد دارای نقشه مشخص، زمان و مکان معین، ابزار در دسترس و قصد جدی باشد، وضعیت می‌تواند فوریتی تلقی شود. در چنین شرایطی، فرد نباید تنها بماند و لازم است همزمان از خدمات تخصصی کمک گرفته شود.
در ایران، اورژانس ۱۱۵ برای شرایط فوری پزشکی، اورژانس اجتماعی ۱۲۳ برای بحران‌های فردی، خانوادگی و اجتماعی و شماره ۵۴۴۶۷۰۰۰ برای دریافت راهنمایی تخصصی روان‌پزشکی و مداخله در بحران خودکشی، از مسیرهای اعلام‌شده برای دریافت کمک هستند.
در نهایت، پیشگیری تنها به لحظه بحران محدود نمی‌شود. حمایت پس از ترخیص، تماس‌های منظم و پیگیری وضعیت فرد می‌تواند بخش مهمی از زنجیره مراقبت باشد. تغییر نگاه جامعه نیز از همین نقطه آغاز می‌شود: کمتر قضاوت کنیم، بیشتر بشنویم و مسیر رسیدن فرد به کمک تخصصی را کوتاه‌تر کنیم.