وقتی جنگ به حافظه شهر شلیک میکند
آیا میتوان شهری را حفظ کرد وقتی حافظهاش در خطر است؟ این پرسش امروز دیگر یک فرضیه نظری نیست؛ مسئلهای است که پژوهشگران شهری با آن روبهرو هستند. در تهران و دیگر کلانشهرها، نگرانی از آسیبپذیری بناهای تاریخی در برابر جنگهای مدرن افزایش یافته است؛ جنگهایی که با موشکهای دقیق، پهپادهای انتحاری و حملات نقطهای، نه فقط زیرساختها بلکه لایههای هویتی شهر را هدف میگیرند.
در میان بافت قدیمی تهران، جایی که دیوارهای فرسوده هنوز رد سالهای دور را بر دوش میکشند، نشانههای زمان بهوضوح دیده میشود. اما امروز این نشانهها تنها یادگار گذشته نیستند؛ زیر سایه تهدیدهای جدید، به نقاطی آسیبپذیر تبدیل شدهاند.
بناهای تاریخی که قرار بود روایتگر هویت شهر باشند، حالا در معرض تهدیدهایی قرار گرفتهاند که مرز، فاصله و هشدار نمیشناسند. از انفجارهای دقیق گرفته تا موجهای لرزشی که میتواند حتی سازههای دورتر را تحت تأثیر قرار دهد.
در همین زمینه، «مریم اعتمادان» پژوهشگر گروه نوسازی و بازآفرینی شهری مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران تأکید میکند که آثار تاریخی فقط سازههای معماری نیستند؛ آنها بخشی از حافظه جمعی و هویت فرهنگی جامعهاند.
به گفته این پژوهشگر، جنگهای امروز با اتکا به فناوریهای پیشرفته، ساختار تهدید را تغییر دادهاند. حملات هوایی دقیق، موشکهای کروز و بالستیک و پهپادهای انتحاری، همگی زیرساختهای شهری از جمله بناهای تاریخی را در معرض خطر مستقیم قرار میدهند.
اما مسئله تنها تخریب فیزیکی نیست؛ پیامد اصلی، فرسایش هویت فرهنگی و روان جمعی است. تخریبی که بازسازی آن نه فقط دشوار، بلکه در بسیاری موارد غیرممکن است.
او بر نقش شهروندان تأکید میکند؛ مردمی که در دل شهر زندگی میکنند و بیش از هر نهاد دیگری با جزئیات محیطی آشنا هستند. از وضعیت کوچهها و مسیرهای امدادی گرفته تا شناخت دقیق از نقاط ضعف بناها.
به باور او در شرایط بحران، اتکای صرف به دادههای رسمی کافی نیست. اسناد معمولاً بهروز نیستند و تنها اطلاعات میدانی مردم میتواند تصویر واقعی از وضعیت ارائه دهد؛ بهویژه در شرایطی که تهدیدها بهسرعت تغییر میکنند.
بر اساس دادههای موجود، در مجموع ۷۴ اثر تاریخی و ارزشمند در تهران آسیب دیدهاند. از این تعداد، بیشترین سهم مربوط به دوره پهلوی با ۴۳ اثر و پس از آن دوره قاجار با ۱۸ اثر است.
از نظر وضعیت ثبتی۳۱ اثر «واجد ارزش»،۳۰ اثر «ثبت ملی»،۱ اثر ثبت ملی و جهانی (کاخ گلستان)، در میان مناطق شهری، منطقه ۱۱ با ۲۱ اثر آسیبدیده در صدر و منطقه ۱۲ با ۱۸ اثر در رتبه دوم قرار دارد.
در حالی که بناهای تاریخی بهعنوان عناصر هویتی شهر شناخته میشوند، واقعیت میدانی نشان میدهد که بسیاری از آنها در برابر تهدیدهای نوین بسیار شکنندهاند. در مناطق مرکزی تهران، از بازار تاریخی گرفته تا بافتهای حکومتی و فرهنگی، آثار متعددی آسیب دیدهاند. در برخی موارد نیز تخریب کامل گزارش شده است؛ نشانهای از شدت و گستردگی تهدیدی که دیگر محدود به یک نوع خاص از زیرساخت نیست.
کارشناسان تأکید میکنند که مسئله امروز تنها حفاظت از ساختمانها نیست، بلکه حفاظت از «حافظه شهری» است.
در شرایطی که جنگهای مدرن مرز میان هدف نظامی و غیرنظامی را کمرنگ کردهاند، میراث تاریخی بیش از هر زمان دیگری در معرض خطر قرار گرفته است.