انسولین و بحران پنهان یک داروی استراتژیک
یکی از مشکلات همیشگی بیماران دیابتی کمیاب شدن انسولینهای وارداتی است. بررسیها نشان میدهد که اختلال در روند واردات انسولینهای اروپایی و تاخیر در دادن مجوزهای توزیع از دلایل اصلی کاهش موجودی انسولین است.
بازار دارو در ایران هر چند وقت با کمبودها و ناپایداریهایی روبهرو میشود. انسولین یکی از اقلام دارویی است که در ایران تهیه آن برای بیماران دیابتی با چالشهایی همراه است. «یک روز هست و یک روز نیست. یک بار این داروخانه دارد، ماه بعد نه.» این را زنی میگوید که هرماه با یک کد رهگیری راهی داروخانهها میشود تا انسولین پیدا کند. هشتگ «انسولین نیست» بارها در فضای مجازی ترند شده تا صدای اعتراض مردم را به گوش مسئولان برساند. انسولین دارویی استراتژیک است و نبود آن سلامت بیمار را با خطر جدی روبهرو میکند. بررسیها نشان میدهد که اختلال در روند واردات انسولینهای اروپایی و تاخیر در دادن مجوزهای توزیع از دلایل اصلی کاهش موجودی انسولین است.
چالشهای مدیریتی؛ عامل ناپایداری موجودی دارو
حدود 14.5 درصد از جمعیت بالای 20 سال ایران دیابت دارند و برای جلوگیری از عوارض آن باید انسولین مصرف کنند. نمونههای خارجی این دارو، در صورت موجود بودن در داروخانهها به تعداد محدود ارائه میشود. حامد که در روزهای کمبود انسولین ساعتها در صف یک داروخانه ایستاده میگوید: «از صبح اینجا گرفتارم در آخر هم سه قلم بیشتر ندادند. میگویند جیرهبندی است.»
علیرضا استقامتی، رئیس انجمن گابریک، با تفکیک میان دسترسی و حکمرانی دارویی به شرق گفته بود: «مسئله اصلی بیماران دیابتی، کمبود فیزیکی دارو نیست. داروهای پایه دیابت در کشور موجود است، اما چالش واقعی در شیوه مدیریت و ساماندهی بازار دارویی نهفته است.»
محمد هاشمی، مشاور رئیس سازمان غذا و دارو کمبود دارویی از نظر مردم و این سازمان را متفاوت ارزیابی میکند و به آتیهآنلاین میگوید: «نحوه احصای کمبود دارو از نظر سازمان غذا و دارو متفاوت است. کمبود از دید عموم زمانی مطرح میشود که دارویی در چند داروخانه یافت نشود، اما سازمان غذا و دارو کمبود را زمانی در نظر میگیرد که نهتنها داروی خاص بلکه معادل ژنریک آن هم در دسترس نباشد. اگر دارویی در داروخانههای منتخب موجود باشد، کمبود محسوب نمیشود. این تفاوت در تعریف، علت اختلاف آمار میان سازمان و دیگران است.»
او ادامه میدهد: «با این حال، حتی کمبود یک داروی حیاتی برای بیماران بسیار مهم است و هدف ما کاهش این کمبودها به حداقل ممکن است. در برخی موارد، واردات بیش از نیاز انجام میشود، اما توزیع نامناسب یا نگرانیهای روانی در جامعه احساس کمبود را تشدید میکند.» دیابتیهای دنبال انسولین هم بر این باورند که کمبود یعنی داروی حیاتی خود را به راحتی پیدا نکنیم.
از نظر هاشمی کمبودهای مقطعی دارو ناشی از یک عامل واحد نیست و ترکیبی از فشارهای مالی، ارزی و اختلال در زنجیره تأمین در این موضوع دخیل است: «انباشت بدهیها، تأخیر در پرداخت مطالبات شرکتهای دارویی، محدودیتهای انتقال ارز و نوسانات نرخ ارز و حتی موضوعات فنی مثل بازسازی خط تولید شرکت تولیدکننده میتواند باعث کندی تولید یا واردات برخی اقلام شود.»
براساس اعلام او تولید دارویی کشور امروز از نظر عددی به حدود ۹۷ تا ۹۹ درصد رسیده و بخش عمده داروها توسط تولیدکنندگان داخلی تأمین میشود و کمبودهای ناگهانی اغلب مقطعی و قابل مدیریت هستند.
رئیس روابط عمومی سازمان غذا و دارو راهکار اصلی جلوگیری از سرگردانی بیماران و رجوع آنان به بازار سیاه را تأمین پایدار دارو از مسیر تقویت نقدینگی زنجیره تأمین، پرداخت بهموقع مطالبات و نظارت مستمر بر توزیع دانست: «سازمان غذا و دارو با پایش مداوم بازار، هماهنگی با شرکتهای پخش و درخواست اجرای سیاستهای حمایتی مانند پوشش گسترده بیمهای به نوبه خود تلاش کرده دسترسی بیماران به دارو بدون وقفه حفظ شود. درباره بازارهای غیررسمی و البته تهدیدساز دارو هرچه فعالیتهای نظارتی در تعاملات فرا ارگانی بین نهادهای مرتبط با موضوع بیشتر شود احتمال ایجاد بازار غیررسمی و فشار به بیماران کاهش مییابد.»
هاشمی وضعیت تأمین انسولین و جلوگیری از کمبودهای مقطعی را توضیح میدهد: «بازار دارویی کشور از نظر تأمین انسولین در وضعیت پایدار قرار دارد. در حال حاضر سه تولیدکننده داخلی انسولین فعالند و داروی ایرانی در همه نقاط کشور در دسترس است. موجودی انواع انسولین در انبارهای شرکتهای پخش و داروخانهها بیش از نیاز روزمره بیماران است. برخی برندهای خارجی ممکن است با کمبود مقطعی مواجه شوند، اما این موارد بهسرعت شناسایی و رفع میشود تا خللی در درمان بیماران ایجاد نشود. با اختصاص ارز ترجیحی و پوشش بیش از ۹۰ درصدی بیمه، پرداخت از جیب بیماران برای انسولین به حداقل می رسد.»
کارشناسان اما میگویند این تولیدکنندگان داخلی راه توزیع درست انسولین را بستهاند و به دنبال انحصار در بازارند. حذف ارز ترجیحی انسولین و فروش انسولین تولید داخل با واردات ماده اولیه از هند و چین خواسته آنهاست. چیزی که بدون شک با زندگی بیماران بازی میکند.
انسولین داخلی یا خارجی؟
این مسئول در پاسخ به این سوال که چرا با وجود تولید بالای داخلی، همچنان تقاضا برای داروهای خارجی بالاست، میگوید: «بخش مهمی از این تقاضا ریشه در ذهنیت تاریخی و ترجیح برندهای خارجی دارد، نه در واقعیتهای علمی و تولیدی امروز. در حالی که بیش از ۹۸ درصد نیاز دارویی کشور در داخل تأمین میشود، همچنان برخی بیماران تصور میکنند داروی خارجی اثربخشی بیشتری دارد.»
او ریشه این موضوع را بیش از آنکه فنی باشد، فرهنگی و اجتماعی میداند و نیازمند تبیین مستمر از سوی پزشکان، رسانهها و نهادهای تخصصی درباره کیفیت و استاندارد داروهای ایرانی.
اما بعضی از متخصصان نگاه دیگری دارند. بنیهاشمی، متخصص غدد و متابولیسم ماه گذشته به شبکه سالم گفته بود: «انسولینهای داخلی در بازار که از نظر قیمت هم خیلی با برندهای خارجی تفاوت ندارند، از نظر کیفیت نمیتوانند جایگزین انسولینهای وارداتی و برندهای خارجی شوند.»
تقویت اعتمادسازی در پزشکان و مردم به داروی ایرانی یکشبه ممکن نمیشود. هاشمی بر این باور است که اعتمادسازی به داروی ایرانی نیازمند فرهنگسازی هدفمند و مستمر است: «نقش پزشکان، انجمنهای علمی و رسانهها در تبیین اثربخشی، ایمنی و استانداردهای داروهای داخلی بسیار کلیدی است. سیاستگذاری حوزه دارو بر شفافیت، نظارت علمی و جلوگیری از هرگونه تعارض منافع استوار است و برنامهریزیها بر این مبنا انجام میشود که انتخاب دارو بر اساس شواهد علمی و منافع بیمار باشد. حمایت از تولید داخل و اصلاح قیمت دارو در شرایط تورمی نیز از الزامات حفظ کیفیت و تداوم تولید است؛ مسیری که در نهایت به نفع بیماران و نظام سلامت خواهد بود.»
اما تاکید بر استفاده از نمونه خارجی، اغلب از سوی پزشکان است. مراجعی جلوی داروخانه میگوید: «پنج قلم انسولین برای من یعنی هفته بعد باز هم باید دربهدر داروخانهها باشم. در واقع در بیشتر موارد انسولین خارجی در حالت جیرهبندی است. نمونه ایرانی آن موجود است اما طرفداران چندانی ندارد. چون پزشکان نمونه خارجی را تجویز میکنند و بیمار را از مصرف داروی تولید داخل به دلیل نداشتن کیفیت کافی بازمیدارند. داروخانهها هم فشار میآورند که ایرانی بخرید. بیمار نمیداند باید حرف چه کسی را گوش دهد.»
همین فشار برای استفاده از داروی تولید داخل، بازدارنده است. متخصص غدد درباره اقبال مردم به انسولینهای جدید و وارداتی توضیح میدهد: «انسولینهای نوین تحولی شگرف در درمان بیماری دیابت ایجاد کردهاند. این انسولینها عوارض جانبی کمتری دارند، آسانتر استفاده میشوند و احتمال بروز شوک هایپوگلایسمی (افت قند خون شدید) را کاهش میدهند. باید به بیماران این امکان را بدهیم که از این داروهای پیشرفته استفاده کنند.»
دسترسی به انسولین به عنوان یک داروی استراتژیک مدتهاست بیماران را درگیر کرده و بررسیها نشان میدهد سیاستگذاری نادرست و توزیع ناکارآمد وضعیت بازار این دارو را که ظرفیت تولید داخلی هم دارد، با بحران روبهرو کرده است. کارشناسان معتقدند باید تنوع را به بازار انسولین آورد تا بیمار هم بتواند انتخاب کند و هم داروی مورد نیازش در دسترس باشد.