بازطراحی ایمنی محیط کار؛ تجربه آمریکای لاتین
بر اساس گزارش ایسا نهادهای تامین اجتماعی آمریکای لاتین با تکیه بر «چشمانداز صفر» و «هفت قانون طلایی»، ایمنی محیط کار را از واکنش به پیشگیری و از جبران به تحول دیجیتال تغییر دادهاند.
در سراسر آمریکای لاتین، نهادهای تامین اجتماعی در حال دگرگونی بنیادین رویکرد خود به «ایمنی و بهداشت حرفهای» (OSH) هستند. این نهادها با عبور از نقش سنتی جبران آسیبها، بهطور جدیتر بر پیشگیری، ایمنی و بهزیستی جامع در محیط کار متمرکز شدهاند. چنین تغییری شدیدا توسط دستورالعملهای «انجمن بینالمللی تامین اجتماعی» (ISSA) و استراتژی «چشمانداز صفر» (Vision Zero) پشتیبانی میشود؛ فلسفهای دگرگونکننده که ریشه در این باور دارد که تمام حوادث، بیماریها و آسیبهای شغلی کاملا قابلپیشگیری هستند. ایسا یک نقشهراه سهبعدی ارائه میدهد که پیشگیری از خطرات شغلی، ارتقای سلامت در محیط کار و بازگشت به کار پس از آسیب را به هم متصل میکند. این نقشهراه سهبعدی با تزریق «هفت قانون طلایی» ایسا، شرکتها را از فرهنگ واکنشی نسبت به آسیبها به فرهنگ ایمنی پیشگیرانه راهنمایی میکند؛فرهنگی که حوادث را کاهش و بهرهوری را افزایش میدهد.
هفت قانون طلایی ایسا
هفت قانون طلایی استراتژی «چشمانداز صفر» عبارتند از: نخست، رهبری را به دست بگیرید و تعهد خود را نشان دهید. دوم، خطرات را شناسایی و ریسکها را کنترل کنید. سوم، اهداف را تعیین و برنامهها را توسعه دهید. چهارم، سیستمی ایمن و سالم را تضمین کنید و منظم باشید. پنجم، ایمنی و سلامت ماشینآلات، تجهیزات و محیطهای کار را تضمین کنید. ششم، صلاحیتها را ارتقا و شایستگی را توسعه دهید. هفتم، در مردم سرمایهگذاری کنید و با مشارکت دادن آنها، انگیزه ایجاد کنید.
ابتکارات ملی: داستانهای موفقیت در سراسر منطقه
شیلی: ایجاد یک اکوسیستم جامع پیشگیری
«بیمه متقابل ایمنی» (CChC) در شیلی چارچوب پیشگیریِ چندلایه و محکمی را توسعه داده است که بر تحلیل دادهمحورِ مرگومیرهای ناشی از کار متمرکز است. این نهاد گزارش سالانهای درباره حوادث منجر به فوت منتشر میکند که دادهها را از منابع متعدد گردآوری کرده و علل فوری، ریشهای و سازمانی را شناسایی میکند. به این ترتیب تراژدیهای فردی به هشدارهای پیشگیرانه فرابخشی تبدیل میشود که از طریق پلتفرمهای دیجیتال در دسترس قرار میگیرند. این نهاد در مشارکت با اتاق بازرگانی شیلی، «تابلوی افتخار ایمنی و بهداشت حرفهای» را معرفی کرده است که بهطور عمومی از شرکتهایی با سوابق ایمنی برجسته، بر اساس نرخ پایین آسیب، فراوانی کم حوادث و تلفات صفر، تقدیر میکند. برای پرورش نوآوری، آنها مسابقهای برای «اقدامات خوب ایمنی و بهداشت حرفهای» برگزار میکنند که به شرکتها امکان میدهد راهحلهای ایمنی نوآورانه را به اشتراک بگذارند. تکمیلکننده این تلاشها، پلتفرم «تلفات صفر» است؛ ابزاری دیجیتال که تحلیلهای حوادث مرگبار را به منابع یادگیری بصری و عملی تبدیل میکند و به مرجعی پرکاربرد برای شناسایی و کنترل ریسکهای حیاتی در این بخش تبدیل شده است.
آرژانتین: تحول دیجیتال و «پیشگیری ۴.۰»
«نهاد نظارت بر ایمنی محیط کار» (SRT) پیشگامِ رویکرد «پیشگیری ۴.۰» بوده است. 4.0 در این نامگذاری به انقلاب چهارم صنعتی اشاره دارد؛ یعنی تحول دیجیتال در تولید که بر پایهی اتصالپذیری، اتوماسیون، دادههای آنی، هوش مصنوعی، اینترنت اشیا، رباتیک و فناوریهای نوین استوار است. چنین نامگذاری نشاندهنده گذر راهبردی از مدلهای مبتنی بر انطباقِ صرف، به چارچوبی دادهمحور و پیشبینیکننده است. هسته اصلی این ابتکار، ادغام فناوریهای دیجیتال پیشرفته و تحلیل دادههای آنی در مدیریت ریسک است تا نهادها بتوانند خطرات را پیشبینی کنند، نه اینکه صرفا به حوادث واکنش نشان دهند. «نهاد نظارت بر ایمنی محیط کار» در آرژانتین این حرکت دیجیتال را با چارچوب نظارتیِ متناسبسازیشدهای تکمیل کرده است که ضمن فراهمآوردن امنیت حقوقی، انعطافپذیری را هم حفظ میکند. این ابتکار همچنین زیستبومی چندجانبه را ایجاد میکند که کارفرمایان، بیمهگران و دیگر ذینفعان را به هم متصل میسازد و از این طریق شفافیت، قابلیت ردیابی و پاسخگویی را در فرآیندهای پیشگیری در تمام بخشها تقویت میکند.
کاستاریکا: سیستمهای دادهمحور و مشوقهای مالی
کاستاریکا رویکردی دوگانه را به کار گرفته است که زیرساخت دادهای قوی را با مشوقهای اقتصادی ترکیب میکند. «صندوق بیمه اجتماعی» (CCSS)، «سیستم نهادی ایمنی و بهداشت حرفهای» (SISO) را توسعه داده است که به بیش از ۶۳ هزار کارمند بهداشتی خدمات ارائه میدهد. این سیستم جمعآوری، گزارشدهی و تحلیل دادههای ایمنی و بهداشت حرفهای را در یک پلتفرم واحد ادغام میکند. تا سال ۲۰۲۴، ۷۷.۹ درصد از تمام رویدادهای ریسک شغلی از طریق این سیستم ثبت شده است که امکان تحلیل روندها بر اساس موقعیت جغرافیایی، گروه شغلی و الگوهای زمانی را فراهم کرده و هدفمندسازی پیشگیری را تا حد زیادی افزایش داده است. در کنار این سازوکار «موسسه بیمه ملی» (INS) ارزیابیهای کاملی از ریسک شرکتها انجام میدهد و یک سیستم حقبیمه مبتنی بر ریسک را پیادهسازی میکند. شرکتهایی با ریسک بالاتر، هزینههای بیمهای بیشتری میپردازند، درحالیکه آنهایی که مدیریت ایمنی موثری دارند، مشوقهای مالی و پاداش دریافت میکنند. «موسسه بیمه ملی» همچنین یک دپارتمان ترویج و پیشگیریِ تخصصی دارد که خدمات آموزشی و مشاورهای را برای تقویت هرچه بیشتر فرهنگ ایمنی در محیط کار ارائه میدهد.
السالوادور: ارائه مستقیم مراقبتهای بهداشتی در محیط کار
«موسسه بیمه اجتماعی السالوادور» (ISSS) پیشگام «سیستم مراقبتهای بهداشتی در محیط کار» (SASE) بوده است؛ مدلی از مشارکت عمومی-خصوصی که خدمات پزشکی مستقیم را در داخل شرکتها ارائه میدهد. این خدمات شامل مراقبتهای تخصصی، داروخانههای درونسازمانی و سوابق دیجیتال سلامت است. این مدل بر مراقبتهای پیشگیرانه، آموزش سلامت و تشخیص زودهنگام بیماریها تاکید دارد و با ارائه خدمات بهداشت شغلی مستقیم در کارخانهها، هم بهرهوری و هم رفاه کارگران را افزایش میدهد.
مکزیک: رسیدگی به بحران سلامت روان
«سازمان تامین اجتماعی کارمندان دولتی» (ISSSTE) مکزیک به خطرات روانی-اجتماعیِ فزایندهای پرداخته است که در میان کارکنان بخش سلامت و با همهگیری کووید-۱۹ تشدید شده بود. برنامه مراقبتهای روانشناختی این سازمان در کوتاهمدت از طریق تماس تصویری ارائه میشود که معمولا شامل شش تا هشت جلسه سیدقیقهای است و دسترسی، محرمانگی و پوشش سراسری را تضمین میکند. این برنامه شامل ابزارهای غربالگری دیجیتال برای ارزیابی اضطراب، افسردگی و خطر خودکشی است و در صورت لزوم، مسیرهای ارجاع را فعال میکند. نتایج اجرا از زمان کووید چشمگیر بوده است: تا سال ۲۰۲۴، این برنامه بیش از سه هزار و 400 مداخله روانشناختی را برای بیش از ۴۰۰ کارمند بهداشتی ارائه کرده و نرخ رضایت ۹۰ درصدی کارکنان را داشته است.
کلمبیا: پیشگیری پیوندخورده با شمول اجتماعی
«صندوق کمکهای خانواده» (Compensar) در کلمبیا نشان میدهد که چگونه ایمنی محیط کار میتواند با عدالت اجتماعی پیوندی قدرتمند داشته باشد. «صندوق کمکهای خانواده» یک برنامه فراگیر شغلی برای افراد دارای معلولیت در تمام بخشهای اقتصادی را اجرا میکند که ترکیبی از راهنماییِ شغلیِ شخصیسازیشده، توسعه مهارتها، حمایت روانی-اجتماعی و تعامل با کارفرمایان، از جمله تطبیقسازی محیط کار است. این ابتکار با موفقیت بیش از یک هزار و 360 فرد دارای معلولیت را وارد اشتغال رسمی کرده است و از نرخهای بالای ماندگاری و ادغام پایدار در بازار کار برخوردار است.
سایر اقدامات پیشگیرانه: تلاشهای منطقهای و بخشی
گسترش «چشمانداز صفر» در کلمبیا
فراتر از نهادهای دولتی، «انجمن ملی متخصصان ایمنی، بهداشت و محیط زیست» (ASONAP) به یکی از محرکان کلیدی «چشمانداز صفر» در کلمبیا تبدیل شده است. این سازمان کنگرهها، کارگاهها و رویدادهای بینالمللیِ «چشمانداز صفر» را برای ترویج «هفت قانون طلایی» و تقویت تعهد رهبری سازماندهی میکند. «انجمن ملی متخصصان ایمنی، بهداشت و محیط زیست» از پادکستها و کمپینهای چندرسانهای برای تزریق اصول «چشمانداز صفر» به فرهنگ روزمره سازمانی استفاده میکند و فعالیت خود را به صنایع پرخطر مانند معدن گسترش داده است. این انجمن همچنین با دانشگاهها و بیمهگران برای گسترش استراتژیهای پیشگیری در سراسر مناطق همکاری میکند.
برزیل: رویارویی با تغییرات اقلیمی در سلامت شغلی
مرکز «Fundacentro» برزیل به تهدید نوظهور تغییرات اقلیمی بر کارگران فضای باز پرداخته است. مطالعات علمی بر روی کارگران نیشکر در مزارع نشان از تنش حرارتی شدید، از جمله افزایش دمای هسته بدن، فشار بر سیستم قلبوعروق و کاهش قابلتوجه مایعات بدن داشته است. در سناریوهای گرمایش شدید، کاهش بهرهوری در کشاورزی و ساختوساز میتواند به ۹۰ درصد برسد و پیامدهای اقتصادی چشمگیری داشته باشد. برای مقابله با این وضع «Fundacentro» ابزاری نظارتی را توسعه داده که با استفاده از دادههای هواشناسی، ارزیابی آنی تنش گرمایی را رصد کرده و تابآوری اقلیمی را مستقیما در مدیریت ریسک شغلی ادغام میکند.
صندوق «چشمانداز صفر» سازمان بینالمللی کار: تقویت زنجیرههای تامین
«صندوق چشمانداز صفر» سازمان بینالمللی کار (ILO) با هدف قرار دادن بخشهای پرخطر در زنجیرههای تامین جهانی در کلمبیا، مکزیک و هندوراس فعالیت میکند. برای مثال این صندوق پروتکلهای ایمنی و بهداشت حرفهای متناسب با زنجیره ارزش قهوه را توسعه میدهد و به ریسکهای خاص کشاورزی میپردازد. این صندوق آموزشهایی را برای کارگران و کارفرمایان ارائه میدهد و گفتوگوی اجتماعی بین دولتها، بنگاهها و سازمانهای کارگری را تقویت میکند و از این طریق فرهنگ پایدار پیشگیری را از پایه مستحکم میسازد.
پیوند نقاط؛ یک جهتگیری واحد
در میان همه این ابتکاراتِ متنوع، الگوی روشنی پدیدار میشود: اعضای ایسا بهطور فزایندهای بر دیجیتالیسازی، تصمیمگیری دادهمحور و پیشبینی ریسک متمرکز هستند و نه صرف واکنش به حوادث. چه «پیشگیری ۴.۰» آرژانتین، پلتفرم دادهای SISO در کاستاریکا، یا ابزارهای تنش گرمایی برزیل، ادغام فناوری در اولویت است. علاوه بر این، سلامت روان (همانطور که در مکزیک دیده شد)، شمول اجتماعی (همانطور که در کلمبیا دیده شد) و تابآوری اقلیمی (همانطور که در برزیل دیده شد) اکنون در کنار اقدامات سنتی ایمنی فیزیکی قرار گرفتهاند و نشاندهنده درکی جامع از ریسکهای شغلی مدرن هستند.
آمریکای لاتین با سرمایهگذاری عمیق در پیشگیری، از مدیریت واکنشی به سیستمهای یکپارچه روی آورده که نوآوری دیجیتال، پژوهش، مشوقهای مالی، سلامت روان و عدالت اجتماعی را دربرمیگیرد. با وجود تفاوت در رویکردها، همه بر فرهنگ پیشگیری، همکاری و سیاستگذاری مبتنی بر شواهد تاکید دارند و با پشتیبانی ایسا، محیطهای کار ایمنتر به واقعیتی دستیافتنی تبدیل شدهاند.
منبع: ISSA