برنامهریزی برای ساختن پناهگاه در تهران؛ کدام فضاها به عنوان پناهگاه در نظر گرفته میشوند؟
تهران پس از تجربه جنگ میخواهد دوباره برای پناهگاه برنامهریزی کند. ایستگاههای مترو و پارکینگهای زیرزمینی و تونلها و زیرگذرها و حتی فضاهای زیرسطحی ساختمانهای جدید در طرحی که به شورای شهر رسیده به عنوان ظرفیتهای احتمالی پناهگاهی دیده شدهاند. طرحی که در صورت تصویب نهایی شهرداری را موظف میکند بخشی از فضاهای موجود را آماده کند و در پروژههای آینده نیز ساخت فضای امن را از همان مرحله طراحی در نظر بگیرد.
طرح «الزام شهرداری تهران به احداث و بهرهبرداری از پناهگاهها و فضاهای امن شهری و رعایت الزامات پدافند غیرعامل در ساختمانها و طرحهای شهری» در جلسه چهارصد و بیست و دوم شورای شهر تهران بررسی شد. طرحی که تنها به ساخت چند پناهگاه عمومی محدود نیست و از مترو و فضاهای زیرسطحی تا ساختمانهای جدید و ضوابط صدور پروانه را در بر میگیرد.
مترو و زیرزمینهای شهر در فهرست پناهگاهها
یکی از مهمترین بخشهای طرح به استفاده از ظرفیتهایی مربوط میشود که همین حالا زیر تهران وجود دارند. بر اساس توضیحات جعفر شربیانی شهرداری باید پناهگاههای عمومی را در فضاهای زیرسطحی و ایستگاههای مترو و تونلها و پارکینگهای طبقاتی و مراکز خدماتی و اداری و زیرگذرها و دیگر فضاهای مناسب ایجاد یا آماده بهرهبرداری کند.
این فضاها قرار نیست در روزهای عادی بسته بمانند. یکی از اصول مورد تأکید شورا چندمنظوره بودن پناهگاههاست. یعنی یک پارکینگ یا فضای زیرسطحی بتواند در شرایط عادی کارکرد روزمره خود را داشته باشد اما هنگام بحران به فضای امن تبدیل شود.
شهرداری همچنین باید برای این فضاها امکاناتی مانند تهویه و برق اضطراری و ذخیره آب و تجهیزات امدادی و علائم راهنما فراهم کند. تابلوهای معرفی پناهگاهها و مسیرهای دسترسی نیز باید در شهر نصب شود. در بخش دیگری از طرح برای شهرداری تکلیف سهساله در نظر گرفته شده تا فضاهای پناهگاهی و امکانات پشتیبان آنها را فراهم کند. ایستگاهها و خطوط جدید مترو نیز باید از ابتدا با ملاحظات پدافند غیرعامل طراحی شوند و برای ایستگاههای موجود برنامه افزایش تابآوری تهیه شود. مهدی عباسی رئیس کمیسیون شهرسازی و معماری شورا میگوید تهران اکنون ۱۶۴ ایستگاه مترو دارد. همه این ایستگاهها پناهگاه کامل نیستند اما به گفته او میتوان با اقداماتی بخشی از آنها را برای اسکان امن در شرایط بحران آماده کرد.
پناهگاهی که انبار نشود
یکی از نگرانیهای اعضای شورا سرنوشت پناهگاهها پس از پایان بحران بود. مهدی چمران با اشاره به تجربه پناهگاهی در کرمانشاه گفت چند سال پس از جنگ این فضا تا زانو در گل و لای قرار گرفته و عملاً قابل استفاده نبوده است. او نتیجه گرفت که پناهگاه نباید فضایی باشد که تنها هنگام جنگ در آن باز شود. پیشنهاد شورا استفاده از فضاهایی مانند پارکینگهای زیرسطحی است که در روزهای عادی مورد استفاده قرار میگیرند و نگهداری میشوند اما هنگام خطر بتوان آنها را به پناهگاه تبدیل کرد.
در جریان بررسی این لایحه مطرح شد که اگر یک فضای زیرزمینی هم پارکینگ باشد و هم پناهگاه آیا باید عوارض ساختمانی آن پرداخت شود؟مهدی پیرهادی معتقد است نباید برای احداث پناهگاه عوارض دریافت شود. محمد آقامیری اما هشدار داد که عبارت «فضای چندمنظوره» باید دقیق تعریف شود. در غیر این صورت ممکن است فضایی به عنوان پناهگاه ساخته شود اما بعد به سالن پذیرایی یا فضای ورزشی یا مهدکودک تبدیل شود و مالک نیز مدعی معافیت از عوارض باشد.
چمران نیز پیشنهاد کرد میان پناهگاه صرف و فضای چندمنظوره تفاوت گذاشته شود. به گفته او اگر فضایی فقط برای پناهگاه ساخته شده باشد میتوان آن را از عوارض معاف کرد اما اگر کارکرد دیگری نیز دارد باید تکلیف عوارض کاربری اصلی مشخص باشد.
پناهگاه بدون هشدار چه فایدهای دارد؟
چند عضو شورا پرسیدند مردم هنگام حمله چگونه قرار است بفهمند باید به پناهگاه بروند و نزدیکترین فضای امن کجاست؟ مهدی اقراریان این پرسش را مطرح کرد که اساساً پناهگاه برای چه شرایطی ساخته میشود و شهروندان چه زمانی باید به آن مراجعه کنند. به گفته او ظرفیت هر پناهگاه نیز باید با جمعیت محله و محدوده اطراف آن تناسب داشته باشد.
پیرهادی نیز گفت سیستم هشدار در طرح به روشنی دیده نشده است. از نگاه او مشخص کردن محل پناهگاه بدون تعیین سازوکار اعلام خطر کافی نیست. چمران در پاسخ گفت هشدار میتواند از طریق تلفن همراه و رادیو و تلویزیون و دیگر ابزارهای ارتباطی انجام شود. با این حال جزئیات یک سامانه عمومی هشدار در متن مورد بحث همچنان یکی از موضوعاتی بود که اعضا خواستار روشن شدن آن شدند.
یکی دیگر از بحثهای جلسه به این پرسش گذشت که آیا تجربه پناهگاههای دهه ۶۰ هنوز برای جنگ امروز قابل استفاده است؟ اقراریان گفت نوع تسلیحات و شیوه حملات تغییر کرده و تهران امروز با تسلیحات دقیق و نقطهزن روبهروست. از نظر او باید میزان اثربخشی پناهگاهها بر اساس شرایط جدید دوباره بررسی شود. چمران نیز تأکید کرد صرف رفتن به یک طبقه زیرزمین به معنای رسیدن به فضای امن نیست. او گفت استانداردهای پدافند غیرعامل باید متناسب با تغییر تسلیحات بهروز شوند و حتی نمیتوان هر زیرزمین مسجد را پناهگاه دانست.
علی نصیری مدیرعامل سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران نیز توضیح داد پناهگاههایی که در این طرح درباره آنها صحبت میشود عمدتاً پناهگاههای سطح سه و چهار هستند. هدف اصلی آنها مقاومت در برابر اصابت مستقیم نیست بلکه باید شهروندان را در برابر آثار انفجار و پرتابههای ناشی از اصابت در نقاط اطراف محافظت کنند.
به گفته نصیری دستورالعمل «شهید شاطری» که مرداد ۱۴۰۴ تصویب شده تکالیف شهرداریها در حوزه پدافند غیرعامل را مشخص کرده و سازمان پدافند غیرعامل و وزارت کشور نیز اجرای آن را پیگیری میکنند.
ساختمان جدید بدون فضای امن؟
بر اساس متن مطرح شده صدور پروانه و پایانکار برخی ساختمانها باید به رعایت الزامات پدافند غیرعامل و تأمین فضای امن و پناهگاه استاندارد مطابق مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان گره بخورد.
شهرداری نیز باید نقشهها و الگوهای استاندارد را با تأیید مراجع تخصصی در اختیار سازندگان قرار دهد و سازوکار کنترل فنی اجرای پناهگاهها ایجاد شود. برای ساختمانهای دولتی و متعلق به شهرداری نیز پیشبینی فضای امن و پناهگاه مورد توجه قرار گرفته است. در صورت اجرا نشدن پناهگاه مطابق پروانه نیز قرار نیست تخلف با پرداخت جریمه تمام شود و پرونده باید به کمیسیون ماده صد برود.
اما اعضای شورا درباره مسئولیت تهیه نقشهها اختلاف نظر داشتند. آقامیری معتقد بود طراحی نقشههای پناهگاه باید توسط متخصصان و سازمان نظام مهندسی انجام شود و شهرداری نقش خود را در صدور مجوز و کنترل ضوابط ایفا کند. عباسی نیز تأکید کرد نقشههای تیپ باید مطابق ضوابط سازمان پدافند غیرعامل و با همکاری مراکز تخصصی تهیه شوند تا هر فضای زیرزمینی نتواند عنوان پناهگاه بگیرد.
مدارس و مساجد هم وارد بحث شدند
مدارس یکی دیگر از نقاط اختلاف بود. آقامیری هشدار داد عبارتهای کلی نباید به شکلی نوشته شوند که در آینده مسئولیت ساخت پناهگاه مدارس بدون تعیین منابع مالی بر عهده شهرداری تهران قرار گیرد.
چمران توضیح داد منظور این نیست که شهرداری الزاماً در مدارس پناهگاه بسازد. هدف این است که ضوابط تخصصی در اختیار آموزش و پرورش قرار گیرد. او همچنین یادآوری کرد بخشی از پناهگاههایی که در سالهای گذشته در مدارس ساخته شده بودند عملاً استاندارد لازم را نداشتند. اقراریان نیز پیشنهاد کرد از فرصت نوسازی مساجد قدیمی برای ساخت فضای امن استفاده شود. مظفر هم مساجد و مدارس را در کنار مترو و پارکینگهای زیرسطحی شهرداری از ظرفیتهایی دانست که باید به صورت جداگانه بررسی شوند. با این حال چمران درباره اتکای بیش از اندازه به مساجد هشدار داد. به گفته او بسیاری از مساجد تهران تنها یک یا دو طبقه زیرزمین دارند و چنین فضایی لزوماً متناسب با تهدیدهای جنگ امروز پناهگاه محسوب نمیشود.
زیرزمین دستگاههای دولتی در روز جنگ باز میشود؟
بحث دیگری که در شورا مطرح شد به ساختمانهایی مربوط بود که اساساً در اختیار شهرداری نیستند. میثم مظفر گفت در جنگ اخیر بسیاری از وزارتخانهها و دستگاههای دولتی و حاکمیتی با وجود داشتن پارکینگها و فضاهای زیرسطحی آنها را برای پناه گرفتن مردم در اختیار شهروندان قرار ندادند. او پیشنهاد کرد مصوبهای در سطح هیئت وزیران تصویب شود تا دستگاهها ملزم شوند فضاهای مناسب خود را بر اساس استانداردهای پناهگاهی آماده کنند و هنگام بحران در اختیار مردم قرار دهند.
چمران یادآوری کرد در دوران جنگ ایران و عراق نیز برخی وزارتخانهها و بانکها پارکینگها و طبقات زیرزمینی خود را هنگام خطر برای مردم باز میکردند.
مهدی بابایی نیز گفت چند صد نقطه در بخش خصوصی و دولتی و مجموعه شهرداری در جریان جنگ شناسایی شده که امکان استفاده پناهگاهی دارند اما هماهنگی لازم برای بهرهبرداری از همه آنها هنوز به نتیجه نرسیده است. او خواستار آن شد که هماهنگی با مالکان و دستگاههای مسئول به یک تکلیف مشخص برای شهرداری تبدیل شود.
۶ مسیر برای پناهگاههای تهران
میثم مظفر پیشنهاد کرد طرح به جای پراکندگی فعلی در شش محور بازتنظیم شود. مترو یک محور مستقل باشد. فضاهای زیرسطحی شهرداری مانند پارکینگها و مجموعههای فرهنگی و ورزشی محور دوم قرار گیرند. زیرزمین مساجد و پناهگاههای قدیمی مدارس نیز جداگانه بررسی شوند. دستگاههای دولتی برای آمادهسازی فضاهای زیرسطحی خود مسئولیت بگیرند و برای ساختمانهای جدید بخش خصوصی نیز مشوقهای واقعی تعریف شود.
یکی از پیشنهادهای او اجازه ساخت دو یا سه طبقه پارکینگ مازاد با قابلیت پناهگاهی بود. در این مدل سازنده میتواند در برابر ایجاد فضای استاندارد پناهگاهی از تخفیف یا تهاتر عوارض شهرسازی برخوردار شود. از نگاه مظفر بدون یک منفعت اقتصادی روشن نمیتوان انتظار داشت بخش خصوصی صرفاً با توصیه به سمت ساخت چنین فضاهایی برود.
نگرانی از فراموشی دوباره پناهگاهها
مهدی عباسی نگرانی دیگری را مطرح کرد. اینکه با فاصله گرفتن تهران از جنگ دوباره موضوع پناهگاه از دستور کار خارج شود. او گفت اصل طرح در بخشی است که شهرداری را موظف میکند ظرفیتهای پناهگاهی را در ایستگاههای مترو و تونلها و پارکینگهای عمومی و فضاهای زیرسطحی و زیرگذرها ایجاد کند و در تمام پروژههای جدید نیز فضای امن را از ابتدا ببیند.
احمد علوی هم هشدار داد سرنوشت این مصوبه نباید مانند برخی مقررات شهرسازی به تصویب روی کاغذ محدود شود. به گفته او مشوقهای بخش خصوصی نیز باید واقعی باشد تا سازنده در برابر هزینهای که برای ایجاد فضای امن میپردازد منفعت مشخصی دریافت کند.
۶ محله در صف اجرای طرح زیرسطحی
در کنار طرح پناهگاهها یک برنامه بزرگتر نیز در شهرداری در حال تدوین است. حمیدرضا صارمی آبادیان معاون شهرسازی و معماری شهرداری تهران اعلام کرد طرح ساماندهی فضاهای زیرسطحی تهران بر اساس تکلیف طرح جامع تهیه شده و مصوبه کمیسیون ماده پنج را نیز گرفته است.
به گفته او برنامه اقدام این طرح تقریباً آماده است و اجرای آن در گام نخست برای شش محله تهران آماده شده است. شهرداری همچنین اعلام کرده طرح عملیاتی فضاهای زیرسطحی کل تهران را به شورای شهر خواهد آورد.
در این جلسه شورای شهر تاکید شد تهران دیگر نمیتواند پناهگاه را تنها یک اتاق زیرزمینی با تابلوی «فضای امن» بداند. مکان پناهگاه و ظرفیت آن و شیوه اعلام خطر و مسیر دسترسی و تهویه و آب و برق اضطراری و نحوه نگهداری و مسئولیت دستگاهها باید از پیش مشخص باشد.