نگاهی به حکمرانی شهری و مشکلات پایتخت؛ چرا تهران هر روز غمگینتر و خشمگینتر میشود؟
امروز «روز تهران» است شهری که روزگاری مامن امنی برای میلیونها نفر ساکنش بود اما حالا با انبوهی از مشکلات دست و پنجه نرم میکند. تهران حالا عبوستر از هر زمان دیگری به کوههای اطرافش تکیه کرده و نفسش چنان به تنگ آمده که که خلق و خوی مردمش را هم تنگ کرده است. چرا شهری که روزگاری آدمها آرزوی دیدنش را داشتند حالا اینطور غمگین است؟
با وجود شاخصهای قابل دسترس برای سنجش «شهر شاد»، تهران در سالهای اخیر هرچه بیشتر به شهری غمگین و پرتنش تبدیل شده است. کارشناسان و اعضای شورای شهر علت این وضعیت را در ضعف حکمرانی دموکراتیک، کمبود زیرساختهای رفاهی و بیتوجهی به مشارکت مردم میدانند.
شادی در شهر، امری فانتزی نیست؛ بلکه نتیجه سیاستگذاری هوشمندانه، مشارکت شهروندان و طراحی شهری متناسب با نیازهای انسانی است؛ مؤلفههایی که در تهران، یا نادیده گرفته شدهاند یا اولویت نیستند.
ایمان واقفی، جامعهشناس معتقد است که برای فهم علت تداوم غم و خشم در تهران، باید به عمق مسئله حکمرانی شهری پرداخت؛ چرا که «مسئله شهری بیش از آنکه فنی یا مدیریتی باشد، مربوط به حکمرانی و دموکراسی است». او توضیح میدهد که حکمرانی شهری یعنی امکان حضور فعال تمامی شهروندان در تصمیمگیریهای مؤثر بر زندگیشان، اما در واقعیت، فقط بخش کوچکی از تهرانیها در این فرآیندها سهم دارند.
او تاکید میکند که طی چهار دهه گذشته، به جز دوران کوتاه شورای اول، نظام حکمرانی شهری در دست طبقات خاصی بوده که منافع اقشار محدود را تحت عنوان «خیر جمعی» دنبال میکنند. این سیاستها به شکلی آشکار در اولویت دادن به شهر خودرو محور به جای شهر انسان محور، یا شهر مردانه به جای شهر زنانه نمایان شده است. حصارکشیهای شهری، از بین بردن فضاهای عمومی، برجسازیهای بیرویه و افزایش سرسامآور قیمت مسکن، نمونههای ملموس این تقسیم ناعادلانه منافع است.
نگاه جهانی به شهرهای شاد
چند اصل جهانی در ایجاد شادی در شهرنشینان نقش دارند؛ از جمله دسترسی به خدمات بهداشتی، آموزش، فضاهای سبز و وجود جامعهای حمایتگر. مؤسسه کیفیت زندگی هر سال شاخص شهرهای شاد را بر اساس ۸۲ معیار از جمله آموزش، اقتصاد محلی، محیط زیست و تعادل کار و زندگی منتشر میکند و شهرهای موفق را با نشانهای طلایی، نقرهای و برنزی معرفی میکند.
شهر سنگاپور با جمعیتی بیش از ۶ میلیون نفر و بودجه سالانه ۷۴.۸ میلیارد دلار، نمونهای برجسته در پیشرفت اقتصادی، حکمرانی شفاف و نوآوری شهری است. این شهر با دانشگاههای معتبر، دسترسی عالی به خدمات بهداشتی و فرهنگ متنوع، میانگین طول عمر ۸۳ سال را برای ساکنان خود فراهم کرده است.
همچنین سنگاپور از پاکترین شهرهای جهان و مقصد بیش از ۱۶.۵ میلیون گردشگر در سال ۲۰۲۴ به شمار میرود. کپنهاگ در دانمارک نیز با پوشش کامل خدمات بهداشتی، دانشگاههای برتر و تعهد به محیط زیست به ویژه حملونقل سبز که ۶۹ درصد سفرهای شهری را تشکیل میدهد، در صدر فهرست شهرهای شاد قرار دارد. دیگر شهرهای برجسته شامل زوریخ در سوئیس، آرهوس در دانمارک و آنتورپ در بلژیک هستند.
نتایج این پژوهشها و تجربه جهانی نشان میدهد که طراحی شهری متناسب با نیازهای انسانی و اجتماعی، سرمایهای حیاتی برای ارتقای شادی و رفاه شهروندان است. از تغییر نگاه به خیابانها به عنوان فضایی برای زندگی تا توسعه زیرساختهای فرهنگی و رفاهی، همه از عوامل مهم در ساختن شهرهایی شاد و پایدار به شمار میروند.
خیابانی به نام شادی
در کنار این مسائل، پژوهشی تازه نشان داده که طراحی خیابانها میتواند نقش مهمی در کاهش استرس و افزایش رضایت و شادی شهروندان داشته باشد. این دیدگاه نوین، توجه به کیفیت زندگی و آرامش روانی مردم را به مطالعات شهری اضافه میکند.
براساس این مطالعات طراحی اصولی خیابانها میتواند نقش مهمی در افزایش شادی، آرامش روانی و کیفیت زندگی شهروندان داشته باشد. از نورپردازی مناسب تا فضاهای سبز و امکانات رفاهی، مولفههایی هستند که خیابانها را به فضاهایی برای تعاملات اجتماعی و نشاط تبدیل میکنند.
یاسر حاتمی، پژوهشگر حوزه طراحی شهری، در تحقیق خود با عنوان «خیابانی به نام خیابان شاد؛ نقطهای برای رسیدن به شهر شاد» به بررسی تأثیر طراحی فضایی خیابانها بر شادی و رفاه روانی مردم پرداخته است. طبق یافتههای او، خیابانهایی که به نیازهای روانی و اجتماعی شهروندان توجه دارند، میتوانند حس تعلق اجتماعی را افزایش داده، افسردگی را کاهش دهند، امنیت ذهنی را تقویت کنند و مردم را به فعالیتهای بدنی تشویق نمایند. نویسنده تحقیق تاکید میکند که «فضاهای شهری پویا و هماهنگ با رفتار انسانی، سطح تعاملات اجتماعی و نشاط را بالا میبرند.»
این تحقیق با نگاهی تطبیقی به نمونههای موفقی از ایتالیا، آلمان و هلند اشاره دارد که با ایجاد فضاهای پیادهمحور، کاهش ترافیک موتوری و توسعه فضاهای سبز توانستهاند شادی و کیفیت زندگی را ارتقا دهند. یکی از نمونههای بارز، بازطراحی خیابانهای قدیمی شهر رم است که به محلی برای بازی کودکان، گفتوگو و تجمعات اجتماعی تبدیل شده است.
از مهمترین عوامل مؤثر بر شادی در خیابانها میتوان به کیفیت فضاهای باز، نورپردازی مناسب، وجود فضاهای سبز، ایمنی اجتماعی و ترافیکی، امکانات استراحت مانند نیمکتها و سایهبانها، تنوع کاربریها و سهولت دسترسی برای سالمندان، کودکان و معلولان اشاره کرد.
در جمعبندی، نویسنده تاکید دارد که باید نگاه شهرداران و طراحان شهری را از «مسیر عبور خودروها» به «فضای زندگی انسانها» تغییر داد و با برگزاری جشنوارههای خیابانی و تقویت فضاهای عمومی، خیابانها را به محلی برای شادی و تعامل اجتماعی تبدیل کرد.
اصلاح زیر ساخت ها لازمه شهر شاد
ناصر امانی، عضو شورای شهر تهران هم با تأکید بر اهمیت فضای شهری سالم میگوید: شهر باید جایی باشد که مردم بتوانند راحت تنفس کنند، نگران آلودگی هوا و بیماریهای مسری نباشند و به آسانی تردد کنند. او ادامه میدهد که دسترسی آسان، ارزان و سریع به حملونقل عمومی و امکانات شهری در شعاع ۵۰۰ متری از شاخصهای اساسی یک شهر خوب است.
امانی همچنین به وضعیت نامطلوب بوستانها اشاره میکند و میگوید: با وجود افزایش تعداد بوستانها، زیرساختهای آنها مناسب نیست؛ بسیاری فاقد امنیت و روشنایی کافی هستند و خانوادهها نمیتوانند بهراحتی از آنها استفاده کنند. او تأکید میکند که اصلاح زیرساختها لازمه رسیدن به شهری شاد و سرزنده است.
جعفر تشکری هاشمی، رئیس کمیسیون عمران و حملونقل شورای شهر تهران هم معتقد است که شاخصهای جهانی «شهر شاد» با فرهنگ و ارزشهای ایرانی-اسلامی ما همخوانی دارد و علت پایین بودن جایگاه تهران، نه کمبود منابع و تحریم، بلکه بیتوجهی و عقبماندگیهای انباشتهشده است.
به گفته او ویژگی اصلی یک شهر شاد، دوستی با شهروندان در همه سنین و شرایط است. تهران هنوز نتوانسته امکانات و زیرساختهایی فراهم کند که سالمندان، معلولان و کودکان به راحتی در شهر تردد کنند. حملونقل عمومی ناکافی، فرسودگی مبلمان شهری و بیتوجهی به نیازهای روزمره مردم، چالشهای اصلی این مسیر است.
شهرشاد شهری انسان محور است
تشکری هاشمی یادآوری می کند: یک شهر شاد باید دوستدار همه شهروندان خود باشد؛ بهگونهای که برنامهریزان شهری برای تمام لحظات زندگی مردم برنامهریزی کرده باشند. اما واقعیت تهران این است که سالمندان، معلولان و کودکان در رفت و آمدهای روزمره با مشکلات جدی روبرو هستند و این مسائل به شکل مقطعی حل نمیشوند. فرسودگی مبلمان شهری فرایندی مستمر است و باید با سرعت و پیوستگی اصلاح شود.
نمونهای از این بیتوجهی، پلههای برقی پلهای عابر پیاده است که گاهی خاموش میشوند و سالمندان را دچار مشکل میکنند. هرچند در برخی دورهها شهرداری تلاشهایی برای رفع این نواقص داشته، اما این اقدامها نشان میدهد که ایجاد زیرساختها نه محال است و نه دستنیافتنی، بلکه گاهی فقط بیتوجهی آنها را از دسترس خارج میکند.
به گفته تشکری یکی از مهمترین شاخصهای شهر شاد، حملونقل ایمن، منظم و بهموقع است. در گذشته، تهران در این زمینه موفقیتهایی داشت؛ ایستگاههای اتوبوس مجهز به مانیتورهای اعلام زمان رسیدن، سامانه پیامکی برای اطلاعرسانی به شهروندان و طراحی ایستگاهها با نقشههای راهنمای مسیر از نمونههای این پیشرفتها بود.
این عضو شورای شهر تهران تاکید می کند: وقتی از شهر شاد سخن میگوییم، منظور شهری انسانمحور است؛ جایی که شهروندان بدون دغدغه برای رفت و آمد زندگی کنند. سالها پیش، ۹ شاخص برای حملونقل شهری تعریف شد که اجرای درست آن میتوانست تهران را در منطقه و جهان به جایگاه شایستهای برساند: حملونقل باید یکپارچه، در دسترس، مطمئن، ایمن، امن، ارزان، پاک، زمانمند و قابل پیشبینی باشد. توسعه دوچرخهسواری نیز از دیگر مؤلفههای مهم است که پیشتر جایگاه خود را در ذهن مردم پیدا کرده بود اما به دلایل مختلف متوقف شد. اخیراً وعدههایی برای بازگرداندن این روند و جذب سرمایهگذار داده شده است.
با همه اینها تهران همچنان شهری است که با استانداردهای جهانی برای شاد زیستن فاصله زیادی دارد. ضعف دموکراسی شهری و حکمرانی محدود، کمبود زیرساختهای رفاهی و بیتوجهی به مشارکت مردم در تصمیمگیریها، مهمترین موانع تحقق تهران شاد و زندهاند. تنها با بازنگری ساختاری در نظام حکمرانی و تخصیص منابع به بهبود فضای عمومی، حملونقل و امکانات رفاهی است که میتوان این شهر پرچالش را به مسیر شادی و رضایت اجتماعی بازگرداند.